Cumhuriyet tarihinden günümüze kadın milletvekilleri

Millî Mücadele dönemindeki çalışmaları ile üzerine düşeni yapan Türk kadını, işgallere karşı protesto mitingleri ile tepkisini ortaya koyma, ordunun hizmetinde bulunma, mermi ve giyecek imal etme ve cepheye malzeme taşıma gibi birçok hizmet vermişti. Böyle bir mücadeleye imza atan kadınlarımız için Cumhuriyetin ilânı sonrası Türk kadınına seçme ve seçilme hakkı tanındı.

İLK KADIN MİLLETVEKİLLERİMİZ

5 Aralık 1934 tarihli kanunla milletvekili seçme ve seçilme hakkını elde eden kadınların pek çoğu bu gelişmeyi büyük bir memnuniyetle karşıladılar. Kadınların ilk kez katıldığı 1935 yılı seçimleri, iki dereceli seçim sistemi ve tek parti olarak Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF)’nın bulunduğu bir ortamda yapıldı. Daha önceki seçimlerde olduğu gibi bu seçimlerde de büyük ölçüde kadın ve erkek adaylar parti üst kademeleri tarafından belirlendi. Kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanındıktan sonra yaşanan 8 Şubat 1935 seçimlerinde seçilen ilk kadın milletvekillerimizin adları ve illeri şu şekilde; Mebrure Gönenç – Afyonkarahisar, Sabiha Gökçül Erbay – Balıkesir, Şekibe İnsel – Bursa, Huriye Öniz Baha – Diyarbakır, Dr. Fatma Memik – Edirne, Nakiye Elgün – Erzurum, Fakihe Öymen – İstanbul, Hatı Çırpan (Satı Kadın) – Ankara, Ferruh Güpgüp – Kayseri, Bahire Bediş Morova – Konya, Mihri Pektaş – Malatya, Meliha Ulaş – Samsun, Fatma Esma Nayman – Seyhan, Sabiha Görkey – Sivas, Seniha Hızal – Trabzon, Benal Nevzat Arıman – İzmir, Türkan Örs Baştuğ – Antalya, Hatice Özgener – Çankırı.

CUMHURİYETTEN GÜNÜMÜZE KADIN MİLLETVEKİLİ SAYISI

Kadınların ilk kez oy kullandığı ve aday olduğu TBMM seçimleri 8 Şubat 1935’te gerçekleşti. Bu seçimlerde 17 kadın milletvekili ilk kez meclise girdi. Ara seçimlerde ise bu sayı 18’e çıktı. Bu seçimlerle kadınlar TBMM’deki en milletvekillerinin % 4.52ini oluşturdular. Bu oran, 2007 genel seçimlerine kadar Cumhuriyet tarihinde kadınların en yüksek temsil oranı özelliğini taşıyordu. 1939 ve 1943 seçimlerinde TBMM’ye 16 kadın milletvekili girerken, 1946 seçimlerinde bu sayı 9’a düştü. TBMM’de kadınların en düşük temsil oranı ise 1950 – 1954 seçimlerinde gerçekleşti. DP’den 1, CHP’den 1, bağımsız 1 olmak üzere 3 kadın TBMM’ye girebildi. 1983’e kadar olan 7 genel seçimde milletvekili sayısında önemli değişiklikler yaşanmadı. Kadın milletvekili sayısı ortalama 4-8 arasında kaldı. 1983 seçimlerinde ise milletvekili sayısı 12’ye yükseldi. 1987 seçimlerinde 6, 1991 seçimlerinde 8, 1995 seçimlerinde 13 kadın milletvekili seçildi. Kadın milletvekillerinin sayısı 1999 seçimlerinde 22’ye, 2002 seçimlerinde 24’e, 2007 seçimlerinde 50’ye, 12 Haziran 2011 seçimiyle 78’e yükseldi. 2011 seçimlerinde Ak Parti’den 45, CHP’den 19, MHP’den 3 kadın milletvekili seçilirken, BDP destekli bağımsızlardan 11 kadın milletvekili TBMM’ye girmiştir.

EN ÇOK KADIN MİLLETVEKİLİ ÇIKARAN VE HİÇ ÇIKARMAYAN İLLER

İstanbul 48, Ankara 21, İzmir 20, Bursa 5, Adana 8, Aydın 5, Diyarbakır 4, Edirne 4, Manisa 4, Samsun 4 milletvekili ile en çok kadın milletvekili çıkaran iller arasında yer alıyor. Bunun yanı sıra hiç kadın milletvekili çıkarmayan şehirlerde mevcut. Bu şehirler; Hakkari, Siirt, Bingöl, Tunceli, Elazığ, Kahramanmaraş, Adıyaman, Osmaniye, Kilis, Ardahan, Bayburt, Erzincan, Gümüşhane, Giresun, Rize, Artvin, Yozgat, Kırıkkale, Kırşehir, Karaman, Niğde, Nevşehir, Uşak, Kütahya, Burdur, Sinop, Bartın, Karabük, Düzce, Bolu, Sakarya, Yalova, Kırklareli.

BAŞÖRTÜSÜ NEDENİYLE MERVE KAVAKÇI YEMİN EDEMEMİŞTİ

Tüm bu gelişmelerin yanında, bir eksiklik vardı. Türkiye kadınları seçme ve seçilme hakkı elde etmişti fakat başörtülü kadınlar bu haktan yararlanamıyordu. TBMM'de ilk 'türbanlı vekil gerginliği' 1999 genel seçimlerinin ardından yaşanmıştı. Türbanla Meclis'e girerek yemin etmek isteyen Fazilet Partisi Milletvekili Merve Kavakçı tepkiler üzerine yemin edememişti. 1999 genel seçimlerinde iki başörtülü kadın aday TBMM'ye girmeye hak kazanmıştı; MHP'den Nesrin Ünal ve Fazilet Partisi'nden Merve Kavakçı. O dönemde, kamuda başörtüsü yasağı olduğundan, iki milletvekilinin nasıl bir tavır sergileyeceği merak konusu olmuştu. MHP'li Ünal Genel Kurul çalışmalarına başörtüsünü çıkararak katılacağını açıklarken, Merve Kavakçı başörtüsüyle milletvekili yeminini edeceğini söylemişti. O dönemin Fazilet Partisi Genel Başkanı Recai Kutan da Kavakçı'ya sahip çıkarak, "Nasıl isterse öyle hareket edecektir" demişti. Tartışmalar devam ederken 3 Mayıs 1999'da TBMM kürsüsüne çıkan MHP'nin türbanlı milletvekili Nesrin Ünal, başörtüsünü çıkararak yemin etmişti. Merve Kavakçı ise yemin töreninin ortasında Meclis Genel Kurul Salonu'na başörtüsüyle girmişti. FP sıralarından Kavakçı'nın salona girişi sırasında alkışlar koparken, DSP'li vekiller sıra kapaklarına vurarak protesto etmişti. MHP, ANAP ve DYP'liler ise olaya seyirci kalmayı tercih etmişti. Meclis'i yöneten geçici Başkan Septioğlu'nun Kavakçı'yı çıkarmaması üzerine, kürsüye çıkarak usül konuşması yapan Başbakan Ecevit "Türkiye'de özel yaşamda kadınların giyim-kuşamına başörtüsüne kimse karışmıyor. Ancak burası özel yaşam alanı değildir. Devletin gelenek ve kurallarına burada görev yapanlar uymak zorundadır. Burası devlete meydan okunacak yer değildir. Lütfen bu hanıma haddini bildiriniz" demişti.

MECLİSTE YEMİN EDEN İLK BAŞÖRTÜLÜ MİLLETVEKİLLERİ

Meclis tarihinde bir ilk yaşanarak Meclis’in 25. dönem milletvekillerinin yemin töreninde bir başörtülü vekil yemin ederek tarihe geçti. Ak Parti Ankara Milletvekili Lütfiye Selva Çam, Meclis’te yemin eden ilk başörtülü vekil oldu. Meclis'te yemin eden ikinci başörtülü vekil ise AK Parti'nin Antalya Milletvekili Sena Nur Çelik oldu. Ak Parti Bursa Milletvekili Canan Candemir Çelik ise meclis kürsüsünde hitap eden ilk başörtülü milletvekili oldu. Bütçe görüşmeleri sırasında söz alan Çelik, Türkiye ve Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü'nün (TODAİE) bütçesine ilişkin konuştu.

BÜŞRA AKSAKBAĞI / YENİ HABER GAZETESİ