Fas'taki Yahudi köyü tarihe tanıklık ediyor

Kuzey Afrika'nın en büyük Bedevi kabilelerinden biri olan Amaziglerin yoğun olarak yaşadığı Fas'ın güneyindeki "Tehale" köyü, halen yıllar önce Filistin'deki Negev çölüne göç eden Musevilerin izlerini taşıyor.

"Tahravut" bölgesindeki 6 Amazig köyünden biri olan Tehale'de 17'nci yüzyıldan bu yana bölgede varlık gösteren Musevilerin büyük bir çoğunluğu İsrail'in kuruluşundan sonra Filistin'e göç etti.  Ancak buna rağmen bazı Musevi aileler, hala ülkeye geldiklerinde atalarının yaşadığı bu köyü ziyaret ediyor, gelemeyeler ise köklerinin burada bulunduğunu bilmekle yetiniyor.

Sadece bir kaç metrelik bir sokağın ayırdığı Müslüman mahallesi ile Yahudi mahallesi ayı meydana açılır ve bu meydan, iki dinin mensuplarının buluşmasına, Amazig dilini kullanarak iletişim kurmasına fırsat tanıyor.

Köyde ayrıca beton duvarlarla çevrilmiş Yahudi mezarlığı da İsrail'e göçen Musevilerin köklerinin burada olduğunu gözler önüne seren bir tanık olma özelliği taşıyor. Mezarlıkların çoğunun sağlam durumda olmamasına rağmen bazı işlemeler ve İbranice yazılar hala varlığını koruyor. Ancak bu yazıların şifresi bölge halkı için hala bir sır niteliği taşıyor.

Bölgenin tarihi ve kültürü üzerine araştırma yapan İbrahim Akdim, köyün Yahudi mahallelerindeki İsrail'e göç eden Musevilerin evlerinin çoğunun yıkıldığını ancak hala ayakta olan bir evin tek başına tarihin canlı tanığı olduğunu belirtti.

Akdim, hala "Sülam" adı ile anılan evin Musevilerin göç etmesinden önce "Anter" isimli bir Müslüman tarafından satın alındığını, restore edilen evde hala altılı iki yıldızın ve bazı yerel Amazig süslemelerinin bulunduğunu kaydetti. 

Musevilerin ibadethanesi olan sinagogun kalıntılarını gösteren Akdim, küçükken burada Yahudi çocukların okuduğu ilahileri duyduğunu ancak anlamadığını ifade etti.

Yaptığı araştırmalar sonucu, Musevilerin Tafravıt bölgesindeki 6 küçük köyde yaşadığını, Tehale köyü dışında diğerlerinin kaybolup gittiği bilgisine ulaştığını belirten Akdim, Musevilerin anlattığına göre ise burada yaşayanların Filistin'den geldiği ve 1832'de bölgeye yerleştiğini ifade etti.

Musevilerin topluma entegre olduğunu anlatan Akdim, bölgede toprak sahibi olmadıklarını, ticaretle uğraştıklarını, bölge sakinlerinden Müslümanlarla birlikte hayvancılık ve ağaç bakımı yaptıklarını söyledi.

"Tehale'deki Musevilerin tamamı Filistin'deki Negev (Nakab) çölüne göç etti. En son Yahudi 1959 yılında bölgeden ayrıldı" diyen Akdim, sözlerini şöyle sürdürdü:

"Fransız belgelerine göre 1951 yılına kadar siyonist hareket bölgeye girmedi. Girdikten sonra ise Tehale Yahudilerini İsrail'e göçe zorladı. Başta kabul etmediler. Babalarının ülkesini terketmeyeceklerini söylediler. Ancak siyonistler, köyün hahamını göç ettirdiler. Hahamın yokluğunda köyde hayat yaşanılamaz hale geldi. Dini vazifelerini yerine getirmede zorlanmaya başladılar ve çoğu göç etmek zorunda kaldı. Göç etmeyenler ise dini vazifeleri için köye 100 kilometre uzaklıkta Teznit şehrinde yaşayan bir hahama gidip gelmeye başladı. Bu son Yahudi bölgeden göç edene kadar böyle devam etti"