Konya’yı tanıyan ve bilenlere bir zamanların meşhur Kadılar sokağı neresidir ve Şeref Şirin Çeşmesi nerededir diye sorsam ne dersiniz. Hep benim gibi 60 yaşına merdiven dayayanlar bilecek değil ya yeni kuşak Konyalı’lara da sormakta fayda var. Kadılar sokağı Konya Valiliğinin solunda kalan ve 50 metre ötedeki Vakıflar çarşısının önünden eski Fenni Fırına doğru giden sokağın adıdır. Kadı denilince Türk-İslam devletlerinde ve özellikle Osmanlı'da hukuki uyuşmazlıkları çözümleyen, evlenme, boşanma ve miras gibi davalara bakan, aynı zamanda atandığı bölgenin idari ve yerel yöneticisi olan yargıçlara verilen isimdir.
Cumhuriyet döneminde sokağın ismi Avukatlar sokağı olsa da halk hafızasında hep Kadılar sokağı olarak bilinmiştir. Hatta bu sokağın bir de devamı olan Kadılar Sokağı-2 kısmı vardır. Fenni Fırın arkasından sağa dönüp Hoca Habib mahallesine ve Bab-ı Aksaray mahallesine doğru giderdi. Konya’nın köklü ve tanınmış aileleri bu civarda otururdu. Günümüzde bu sokak mesken özelliğini yitirmiş daha çok radyo-TW malzemeleri, elektronik sektörü, uydu, anten ve cep telefonu malzemeleri satılan bir yer haline gelmiştir. Çeşmeli çarşının karşısındaki ara sokaktan Konaltaş işhanına ve Konya’nın ilk çok katlı çarşısı olan Fatih çarşısına geçilmektedir.
Karma Ortaokulu yıllarımda Şemsi Tebrizi mahallesinin İsmet Paşa ilkokuluna bakan kısmında oturduğumuz için bu tarafları çok iyi biliyorum. Geçenlerde yine Konya merkezde Osmanlı döneminde Kadılar sokağı Cumhuriyet döneminde ise Avukatlar sokağı olarak bilinen tarihi sokakta yürüyüş yaptım. Sokağın sol başında bulunan Şeref Şirin çeşmesini inceledim. Arşivime baktığımda çeşme hakkında 2018 yılı haziran ayında ilk defa fotoğraflar çekip kitabesini ve anlamını kaleme aldığımı gördüm. Halen çeşme ismini verdiği çok katlı bir çarşı olan Çeşmeli Çarşı’nın bir payanda çeşmesi olarak duruyor. Konya’da bildiğim kadarıyla Cumhuriyet döneminde bu türden iş hanına veya çarşıya ismi verilen çeşme bulunmuyor. Bunun tek istisnası Osmanlı döneminde yapılan Suluhan çeşmesidir. Sulu hana isim olan çeşme eski Buğday pazarı civarında olan bir hanın köşesinde idi. Halen restore edilen ve yeniden inşa edilen Buğday pazarı içinde bulunuyor.
2018 yılından bugüne birçok kez çeşmeyi ziyaret ettim. İş hanına payanda olarak duran tarihi çeşmeyi yakından inceledim. Çeşmenin bulunduğu sokakta araç trafiği olmamasına rağmen üzerinde her tür yol tabelası ve kirliliğe yol açan yazılar konulmuştu. Çeşme biraz kıymeti bilinmese ve hoyrat kullanılsa da hizmete devam ediyor. Sosyal medyada tabela kirliliği ve çevre temizliği hususunu sık sık dile getirdim. Çeşme ilgili ve yetkili kurumlarca temizlendi. Göreceli olarak çeşme eskiye nazaran daha temiz ve bakımlı duruyor Mimari olarak çeşmenin kaidesi ve kitabesinden nitelikli bir yapı olduğunu anlıyoruz.
Çeşmelere yönelik ilk çalışmalara bu çeşme üzerinde durarak başladım. Kitabeyi yakından çektim ve İstanbul Siyasaldan sınıf arkadaşım ve Osmanlıca Türkçesine vakıf olan Mehmet Sapmaz 'a gönderdim. Sağ olsun sayesinde anlamını da öğrenmiş oldum. Daha sonra KOSKİ tarafından 2013 yılında yayınlanan Konyanın Tarihi Çeşmeleri kitabından yararlanarak karşılaştırmalar yaptım. Halen bu eser Konya’daki 143 tarihi çeşme hakkında yapılmış en nitelikli çalışmalardan biridir. Her tarihi çeşmenin fotoğrafı, yapılışı, malzemesi ve yaptıranı hakkında ve kitabesinin orijinali ve çözümlemesi bulunmaktadır.
Şeref Şirin çeşmesinin mimari özellikleri şunlardır. Karatay ilçesi, Şerefşirin (günümüzde Şemsi Tebrizi) Mahallesi’ndedir. Aynı adlı sokağın başında yer alır. Yeni yapılan Çeşmeli Han’ın yapımı sırasında çeşme korunmuştur. Sivri kemerli, saçağı ortada üçgen çıkıntı yapan bir sokak çeşmesidir. Düzgün kesme taştan yapılmıştır. Cephesini profilli ayaklara oturan sivri kemer oluşturmaktadır. Taşındığı anlaşılan çeşmenin, küçük bir yalağı vardır. Tek lülelidir. Ayna taşı devşirmedir. Ortasında şemse motifi, köşelerinde rozet motifler görülür. Aynalığın üzerinde kitabesi bulunmaktadır. (https://www.konyapedia.com/makale/3332/serefsirin-cesmesi)
Şeref Şirin çeşmesinin kitabesinin anlamı ve çözümlemesi şöyle:
Lutf-i bî pâyânı seyreyle Hakkın kim bize
Yok iken ihsân ider bu çeşme-i ayn-ı safâ
“Asr-ı şevket-i Sâni Abdü’l-hamid’dir” asrımız
Saltanat bağını dâim ömrün efzûn et Hüdâ
Habbezâ ehl-i mahalle ettiler sa’y-i beliğ
Beşşirû makbul ola a’mâlleri yevmü’l-ceza
Çün sezâ altun kalemle Fahri tarihin yazar
“Eyyühe’n-nâs içiniz bu çeşmeden suyu şifâ”
Sene 1301
Bu son mısra aynı zamanda ebced ile çeşmenin yapılış tarihi olan 1883 tarihini işaret ediyor.
Anlamı
Allah’ın sonsuz ikramına bak ki,
hiç yoktan safa bahşeden çeşmeyi ihsan etti.
Zamanımız Sultan 2.Abdulhamit zamanıdır,
Allah onun saltanatını uzun ve bereketli etsin.
Ne güzel mahalle halkı açıkça yardım etti,
Amelleri kıyamet günü kabul olsun.
Tarihi Fahri altın kalemle yazsa yakışır,
“Ey insanlar suyu şifa olan bu çeşmeden içiniz”
(Miladi) Sene 1883
Rahmetli üstadım Seyit Küçükbezirci bu çeşme hakkında bir makalesinde “Şerefşirin Çeşmesi hakkında, Mehmet Önder, “Mevlâna Şehri Konya” adlı kaynak kitabında, tarihe şu notu düşmüş: “Konya’nın Şerafettin mahallesindedir. 1301 H. (1883 M.) yılında Konyalı hayırsever zevat tarafından yaptırılmıştır. Kitabesi Rik’a yazı ile yazılmıştır. Bu çeşme Şair ve yazar Feyzi Halıcı’nın da hakkında şiir yazdığı bir çeşmedir. Çeşmenin tarihsel konumuna ve ihmal edilmişliğine bir feryat olarak 1983 yılında yayınlanan Yaşama Sevinci isimli şiir kitabında şöyle demektedir.” (https://www.memleket.com.tr/feyzi-halicinin-siirlerinde-15987yy.htm)
“Şeref Şirin Sokağındaki Çeşme”
Gönülmüş mermerden yalnızlığına;
Şerefşirin sokağındaki çeşme…
İdamlık bir mahkûm gibi hüzünlü,
Seslenir taş gibi: Derdimi deşme.
Selçuklu adımlar geçer toz-duman,
Düşlerde kırk boğum, bir sokak başı,
Elini uzatsan değer zamana,
Çeşmenin içine akar gözyaşı.
Kimler geldi, kimler geçti, kim bilir?
Bir mermer aynadır geride kalan.
Kul anlamaz bu acı yalnızlığı,
Bakışlar hayınca, dudaklar yalan.
Düşmüş kurnalara bir paslı tarih,
Mutlu başlangıçlar, acılı sonlar,
Güneşi görmeyen bu dar sokakta,
Yükselir bir yumruk gibi betonlar.
Düğüm vuruyor Bengi-sulara,
Olacak şey mi bu, nasıl, ne zaman
Susturuyor tam bir asrı kazmalar,
Doğrusu çeşmenin hali pek yaman.
Sorsanız dillenir kuru dudaklar.
“Çizen böyle çizmiş bu plânları.”
Ecdat yâdigârı, perme-perişan,
Hak korusun geride kalanları.
Şerefşirin Sokağı’ndaki çeşme;
Okunup dinlensin, bu arzuhalim.
Yüklemeyin sırtıma veballeri,
Size örnek olsun acıklı hâlim.
Çeşmeli çarşı 1974-76 yılları arasında yapılmıştır. Çeşme yıkılmayıp yeni çarşının duvar kenarına monte edilmiştir. Feyzi Halıcı'nın şiirinde geçen "İdamlık bir mahkûm gibi hüzünlü" benzetmesi tam olarak bu döneme atıfta bulunur. Çeşme, arkasındaki koca betonarme binanın altında ezilmiş, orijinal hücre/bağımsız mimari formunu kaybederek adeta çarşının bir duvar eklentisi (payandası) haline getirilmiştir. Kitabeyi yazan şair ve hattat Fahri hakkında ve Şerefşirin ismi hakkında maalesef biyografik bilgi bulunmamaktadır. Önemli insanlara ait konakların yerleri ise zamanla işyerine dönüşmüştür. (https://dijitalkitabim.com/kitaplar/konya/konya-mahalleleri/serefsirin24/index.html#25)
Sosyolojik olarak her mahallenin camisi ve çeşmesi vardır. Çeşmeler kültürel ve tarihi miras unsuru mimari su yapılarıdır. Bir kenti yaşanılır kılan kadim mahalleleri ve kültürel miras unsuru olan çeşmeleri korumak ve yaşatmak kuşaklar arası iletişimin ayrılmaz parçasıdır. Çeşmeler bizim bu topraklardaki mimari eser olarak ve sanat tarihi yönünden tapu senetlerimizdir. Tarihi ve kültürel miras unsuru olan çeşmeler hakkında farkındalık kültürünü artırmalıyız. (https://www.yenihaberden.com/konya-da-164-yillik-yapiya-sprey-boya-soku/1849604/)
Çeşmenin bulunduğu alan hareketli olduğu ve esnaf dükkanlarına malzeme getiren araçlar park edilmektedir. Çeşmenin kullanımı sınırlanmaktadır. Bunu önlemek için çeşme önüne bazen iki beton duba konulduğu ya da beton çiçek saksılığı konulduğu görülmektedir. Bunlarda ya kırılmış ya devrilmiş olarak durmaktadır. Çeşme üzerindeki veya önündeki alanda yön tabelaları konulduğu görülmektedir. Bu tür çevresel kirlilik ögesi olan tüm tabela, yazı plakası, üst kısmındaki klima, hoparlör ve yan tarafındaki elektrik kutusu gibi fazlalıklar tamamen kaldırılmalıdır. Çeşme üzerindeki boya ve kirlilik unsurları giderilmelidir. Bazen de araç park edilerek Çeşmenin üçgen alınlığının üzeri sarkan kablolar veya bir şeyler atılan mezbelelik olmaktan çıkarılmalıdır. Bu alan mermer levha ile tamamen kapatılmalıdır. 143 yıllık tarihi çeşmenin kitabesi hakkında dijital bir barkot hazırlanması yararlı olacaktır.
