* Neden sabretmeyiz, her işimiz hızlı mı olmalı, en doğru kararlar hızlı verilenler midir? Ekonomik olarak zamandaki karar verme sürecindeki tercihler, mikro olduğu kadar makro olarak da çok önemlidir. İndirgenmiş fayda teorisi insanların zaman tercihlerini açıklamakta önemli yetersizlikler gösterir. İndirgenmiş fayda modelinin yetersizlikleri deneye dayalı çalışmalardan elde edilen verilerle anlatacağım. Zamansal indirgeme, insanların gelecekte elde edecekleri bir ödülü veya faydayı, şu anda alacakları daha küçük bir ödüle kıyasla daha düşük değerlendirmesidir. Günlük hayatta emeklilik için birikim yapmak yerine bugün o parayla anlık keyif veren bir tatil veya teknolojik cihaz almak bir örnektir. Uzun vadede sağlığa faydalı olacak spor veya diyeti erteleyip, kısa vadeli tatmin sağlayan zararlı yiyecekleri tüketmek başka bir örnektir. Temel neden ise anlık tatmindir. İnsan beyninin şimdi olanı, gelecekteki belirsizliğe tercih etmesidir. Beklemenin getirdiği maliyet çok yüksek zannedilir.
* İnsan ve hayvan görevleri arasındaki temel farklardan biri, hayvanların kararlarını verdikten sonra gecikmeleri ve ödüllerin tüketimini gerçek zamanlı olarak denemeleri gerektiğidir. Bu nedenle, ödül değerleri, görev sırasında yaşanan gecikmeler ve ödüllerin denemelerine bağlı olarak yeniden değerlendirilir. Buna karşılık, zamansal seçimlerin altında yatan mekanizmalar üzerine yapılan insan araştırmalarının çoğu, daha küçük bir ödülün daha erken elde edilebileceği ve çeşitli gecikmelerden sonra elde edilebilecek daha büyük bir ödülün arasında bir dizi seçimden oluşan anket tipi görevler kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Bu tür görevlerde, tüm kararlar sonuçlar denemelerden önce verilir ve kararlar tanım gereği yalnızca anlamsal bilgiye ve akıl yürütmeye dayanır. Bu nedenle, zamansal kararlar, deneysel, yani gerçek zamanlı olarak denenen ve sonraki seçimleri bilgilendiren gecikmeler ve ödüller içerip içermediklerine bağlı olarak farklı mekanizmaları devreye sokar.
* Zamansal indirim kavramı yıllar içinde önemli bir ilgi gördü. Bu kavram, insan olarak gelecekteki faydalardan ziyade anlık ödüllere öncelik verme doğal eğilimimizi ifade eder. Bu ilke, kararlarımızı ve eylemlerimizi şekillendirmede çok önemli bir rol oynar ve bu nedenle yöneticiler için temel bir husustur. Zamansal indirim teorisi, davranışsal ekonomi alanından ortaya çıkmıştır. Bu teori, insanların gelecekte alacakları daha büyük ödüllerden ziyade, daha küçük anlık ödülleri seçme olasılıklarının daha yüksek olduğunu öne sürer, bu hiperbolik indirim olarak bilinir. Anlık tercihin çeşitli faktörlere, örneğin geleceğe dair belirsizliğe veya sabırsızlığa bağlanabileceği düşünülmektedir. Davranışsal ekonomide bu olgu, genellikle hiperbolik indirim çerçevesi kullanılarak açıklanır, buna göre, insanların ödüllere verdiği değer, bu ödülleri alma süresindeki gecikme arttıkça hiperbolik olarak azalır. Başka bir deyişle, bir ödül için ne kadar uzun süre beklememiz gerekirse, algımızda o kadar az değerli hale gelir. Klasik bir çalışmada, katılımcılara şimdi 50.000TL veya 6 ay sonra 100.000TL arasında bir seçenek sunulduğunda, çoğunun daha küçük olanı seçtiğini göstermiştir. İlginç bir şekilde, 5 yıl sonra 50.000TL mi yoksa 5 yıl 6 ay sonra 100.000TL mi tercih edecekleri sorulduğunda, çoğu daha büyük olan gecikmeli ödülü seçti, bu da zamansal indirimin doğrusal değil, bağlama bağlı olabileceğini gösterdi. Bu model, karar verme süreçlerinde rasyonelliği varsayar yani, biri şimdiki 100.000TL veya gelecek hafta 110.000TL tercih ediyorsa, bir yıl sonra da 100.000TL’yi, 1 yıl 1 hafta sonraki 110.000TL’ye tercih eder. Hiperbolik indirimi destekleyen önemli bir deneyde ise katılımcıların gecikme süresi yakın olduğunda daha küçük ve daha erken ödülleri seçme olasılıklarının daha yüksek olduğu, ancak her iki seçenek de zaman olarak uzak olduğunda daha büyük ve daha geç ödülleri tercih ettiler.
*Amazon prime en dikkat çekici örneklerden biridir. Ücretsiz iki günlük kargo, yayın hizmetleri ve özel fırsatlar gibi anlık avantajlar sunarak Amazon, tüketicilerin anlık tatmin tercihlerinden etkili bir şekilde yararlanmaktadır. Aynı zamanda, düzenli yeni içerik ve sürekli hizmet geliştirmeleriyle devam eden değer sağlayarak geleceğe yönelik tercihlere de hitap etmekte ve mevcut ve gelecekteki ödüller arasında bir denge kurmaktadır. Airbnb'nin değerlendirme sistemi, zamansal indirim prensiplerinin bir başka zekice uygulamasını gösteriyor. Konaklama tamamlandıktan sonra, hem ev sahipleri hem de misafirler hemen değerlendirme bırakmaya teşvik ediliyor; bu da anlık tepkiye yönelik önyargımızdan yararlanıyor. Bu değerlendirmeler, her iki taraf da geri bildirimlerini gönderene veya belirli bir süre geçene kadar gizli kalıyor; bu da gecikmeli bir ödül yaratarak kullanıcıları katılmaya motive ediyor.
*Sonuç olarak, zamansal indirim, kullanıcı deneyimi tasarım stratejilerine özenle entegre edildiğinde, insanların ödül değerlendirmesine yönelik doğal eğilimleriyle uyum sağlayarak ürünün çekiciliğini önemli ölçüde artırıyor, bu da onu ilgi çekici ve etkili dijital deneyimler yaratmak için güçlü bir araç haline getirir. Ekonomi ve finans terminolojisinde zamansal indirgeme, gelecekte elde edilecek bir kazancın veya ödülün değerinin, anlık elde edilecek olandan daha düşük algılanmasıdır. Gelecekteki bir ödemeyi bugüne çekerken kesinti yapmak faiz şüphesi doğurur. Zamanın tek başına bir meta olarak alınıp satılması ve sırf süre kısalması sebebiyle borçtan indirim yapılması uygun değildir. Zamansal indirgeme bir zayıflıktır. Anlık zevkleri erteleyip uzun vadeli faydayı gözetlemeliyiz. Farkımız budur.
