Prof. Dr. Erdal Arslan

Fon krizi ve sessiz kalanlar

Prof. Dr. Erdal Arslan

Son günlerde borsa kulislerini aşarak kamuoyuna yansıyan ve piyasada “fon krizi” olarak adlandırılan çalkantı, birkaç açgözlü spekülatörün yaptığı sıradan bir al-sat manipülasyonu değildir. Karşımızda; devletin kurduğu resmi platformları vitrin yaparak arkasına alan, yüz binlerce küçük tasarruf sahibinin birikimini organize biçimde eriten yapısal bir finansal tezgâh bulunmaktadır.

Yıllardır borsaya adım atan vatandaşa tek bir öğüt verildi: “Tüyo peşinde koşmayın, tek tek hisse alıp batmayın; tasarrufunuzu işi bilen profesyonellere, yani yatırım fonlarına emanet edin.” Vatandaş da bu tavsiyeye uydu; maaşından, emekli ikramiyesinden artırdığı birikimini lisanslı fonlara yatırdı. Ancak manipülatif yapılar, sistemin tam da bu kurumsal güven açığını istismar etti.

Tezgâh Nasıl İşletildi?

Süreç adım adım şu şekilde kurgulandı:

  • Borsada işlem hacmi düşük, fiili dolaşımı kısıtlı ve derinliği olmayan “sığ” şirketlerin hisseleri el altından toplandı.
  • Bu hisseler, başta Tera Portföy olmak üzere soruşturma dosyalarına yansıyan portföy yönetim şirketlerinin fon sepetlerine dolduruldu; yatırım fonlarının temel kuralı olan “risk dağıtma” ve “portföy çeşitlendirme” ilkeleri fiilen çiğnendi.
  • İlgili hisseler karşılıklı ve danışıklı işlemlerle kendi aralarında döndürülerek yapay biçimde tavan serileriyle yukarı taşındı.
  • Hisselerin fiyatı şiştikçe fonların birim pay değeri kâğıt üzerinde rekor kırdı; bu fonlar devletin resmi platformu olan TEFAS (Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu) ekranlarında “en çok kazandıranlar” listesinin zirvesine yerleşti.
  • Zirvedeki getiriyi ve arkasındaki kurumsal yapıyı gören yüz binlerce küçük yatırımcı, “profesyonel fon güvencesi” algısıyla sisteme taze nakit akıttı.
  • Fonlara para girdikçe, şebeke elindeki şişirilmiş hisseleri en tepeden fona devretti. Mal boşaltılıp nakit çekildi; karşılığı olmayan batık hisseler ise fonun içinde, yani vatandaşın hesabında bırakıldı.

Balon patlayıp satışlar başladığında sistem kilitlendi. Çünkü fonların elinde nakde çevrilebilecek gerçek bir piyasa değeri yoktu; sadece taban serileriyle eriyen batık paylar kalmıştı. Sonuç: Kapatılan fonlar, dondurulan hesaplar ve yine tasarruf sahibine kesilen milyarlarca liralık bir enkaz oldu.

Sorumluluk Sınırları Nerede Başlayıp Nerede Bitti?

Bu enkazın ardından kamuoyunda haklı bir soru soruluyor: Bu işin denetçisi kimdi? Sorumluluk sınırlarını yasal çerçevesiyle ortaya koymak gerekir:

Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) — Birincil ve Asli Sorumlu Görünüyor: 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 1. ve 107. maddeleri son derece açıktır: Sermaye piyasalarının güven, açıklık ve kararlılık içinde işlemesini sağlamak ve piyasa dolandırıcılığını önlemek doğrudan SPK’nın kanuni varlık sebebidir. Bir portföy yönetim şirketinin tek bir sığ hissede yoğunlaşmasına, tebliğlerdeki limitleri dolaylı yollarla aşmasına ve fiyatları sahte işlemlerle şişirmesine göz yumulamaz. SPK’nın Piyasa Gözetimi Dairesi, elindeki algoritmik erken uyarı sistemleriyle bu anormalliği aylar öncesinden tespit etmekle yükümlüydü etmeli idi. Kriz likidite tıkanmasına ve iflaslara dönüşene kadar beklemek, açık bir denetim zafiyetidir.

Borsa İstanbul (BIST) — Yangından Önce Dumanı Görmesi Gereken İlk Göz Olmalı İdi: Borsa yönetimi, anlık piyasa gözetim mekanizmasıyla donatılmıştır. Sığ tahtalarda dönen karşılıklı eşleşmeleri, yapay hacimleri ve şüpheli emir hareketlerini anında tespit edip Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi’ni (VBTS), brüt takası veya tek fiyat uygulamasını devreye sokmak Borsa’nın asli görevidir. Duman tüterken alarm çalmayan bir gözetim biriminin sorumluluktan kaçması mümkün gözükmüyor.

BDDK ve Maliye Bakanlığı — Görev Alanının Neresindeler? Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), doğrudan hisse ve fon piyasasının denetleyicisi değildir; görev alanı bankacılık sektörüdür. Ancak bu fonlara saklama hizmeti veren ya da kredili fon alımına aracılık eden bankalar varsa sorumluluk zincirine dolaylı olarak dâhil olur. Hazine ve Maliye Bakanlığı ile MASAK ise piyasanın önleyici bekçisi değildir; suç oluştuktan sonra devreye giren, haksız kazancın transferini, suç gelirlerinin aklanmasını ve mal varlıklarını takip eden adli-mali denetim organıdır.

Güven Bittiğinde Piyasa Dağılır

Finansal piyasaların en kıymetli sermayesi para değil, güvendir. Para kaybedilir ve yeniden kazanılır; ancak kurumsal güven çöktüğünde geriye sadece harabe kalır.

Eğer bir ülkede “kurumsal fon” adı altında tezgâh kurulabiliyor, sığ hisseler devletin resmi fon platformu TEFAS vitrininden vatandaşa pazarlanabiliyor ve denetleyici otoriteler ancak iş bittikten sonra yani cenaze kalkarken olay yerine geliyorsa; orada sadece küçük yatırımcı değil, sermaye piyasalarına olan inanç da güvende de batmış demektir.

Savcılık soruşturmaları ve tutuklamalar adli açıdan şarttır; fakat yarayı sarmaz. Asıl yapılması gereken; piyasayı korumakla yükümlü olan kurumların “nerede geç kaldık?” sorusunu dürüstçe yanıtlaması, portföy yoğunlaşma kriterlerini tavizsiz işletmesi ve denetim mekanizmasındaki ihmallerin hesabını vermesidir. Aksi halde yarın tabelanın adı değişir, şirketlerin kılığı değişir; fakat tezgâh aynı kalır ve kaybeden yine bu ülkenin alın teriyle biriktiren insanı olur.

Yazarın Diğer Yazıları