Türkiye’nin yıllardır konuştuğu fakat kanaatimce hâlâ bütün boyutlarıyla yüzleşemediği çok derin bir meselemiz var: İnancın gölgesine saklanarak büyüyen, insanların en temiz duygularına dokunarak kendisine alan açan ve zaman içerisinde bireyin aklından önce iradesini, iradesinden sonra sadakatini teslim almaya çalışan kapalı yapılar… Meseleyi yalnızca “cemaat”, “tarikat”, “vakıf” yahut “örgüt” kelimelerinin içerisine sıkıştırdığımızda aslında asıl tehlikeyi gözden kaçırıyoruz. Çünkü mesele insanların bir araya gelmesi değildir. İnsan sosyal bir varlıktır; inanır, paylaşır, yardımlaşır, bir âlimden ders alır, bir vakıfta hizmet eder, bir topluluğa gönül verebilir. Bütün bunlar son derece tabiidir. Asıl mesele, Allah’a yönelmesi gereken teslimiyetin bir süre sonra bir kişiye, bir lidere veya kapalı bir örgütsel hiyerarşiye yöneltilmesidir. İşte orada inanç ile istismar, aidiyet ile bağımlılık, hizmet ile örgütsel sadakat arasındaki o ince çizgi aşılmaya başlanır.
İnsan zihni bir gecede teslim alınmaz. Hiç kimse sabah evinden çıkarken “Bugün irademi bir başkasına bırakacağım.” diye düşünmez. Bu süreç çoğu zaman iyilikle, dostlukla, yardımlaşmayla ve sıcak bir aidiyet duygusuyla başlar. Önce kapı açılır, çay ikram edilir, omzunuza bir el konulur. “Biz senin kardeşiniz.” denilir. Öğrenciyseniz kalacak yer bulunur, burs verilir, derslerinize yardımcı olunur, yalnızlığınız paylaşılır. Bunların kendisi elbette kötü değildir. Fakat bir gün yapılan iyiliklerin karşılığında düşünceniz, tercihiniz ve sorgulama hakkınız istenmeye başlanıyorsa mesele artık başka bir yere gidiyor demektir. Önce “Hocamız böyle düşünüyor.” denir. Sonra “Hocamızın mutlaka bir bildiği vardır.” Ardından “Bunu sorgulamak doğru değildir.” Ve nihayet öyle bir noktaya gelinir ki insan kendi aklının sesinden şüphe etmeye, liderinin sözünden ise şüphe etmemeye başlar.
Zihin kontrolünün en tehlikeli tarafı da budur. İnsana zincir vurmazsınız; zinciri onun zihninin içine yerleştirirsiniz. Kapıyı kilitlemenize gerek kalmaz, çünkü dışarıdaki dünyanın tehlikeli olduğuna onu inandırmışsınızdır. Farklı kitaplar okumasına, farklı insanları dinlemesine, başka sorular sormasına gerek olmadığını düşünmeye başlar. Kendi çevresinin dışındaki herkes ya cahildir ya düşmandır ya da “davayı anlayamamıştır”. Böylece koskoca dünya küçülür ve insanın hakikati, birkaç kişinin anlattığı dar bir çemberin içerisine hapsolur. Bundan sonra yapılan telkinlerin adı eğitim, itaatin adı sadakat, sorgulamamanın adı edep, para vermenin adı fedakârlık, örgütsel talimatın adı ise hizmet hâline getirilebilir.
İşte burada durup kendimize çok ciddi bir soru sormalıyız: İslam insandan aklını kullanmasını mı ister, aklını başka bir insana teslim etmesini mi?
Kur’an’ın defalarca akletmeye, düşünmeye, ibret almaya çağırdığı bir inanç dünyasının içerisinden nasıl oluyor da “Sorma, sorgulama, itaat et.” anlayışı çıkabiliyor? Bir hocayı sevmek başka şeydir, onu yanılmaz görmek başka… Bir âlimden istifade etmek başka şeydir, onun her sözünü hakikatin değişmez ölçüsü hâline getirmek başka… İnsanlara Allah’ı anlatmak başka şeydir, Allah adına insanlardan kendisine itaat istemek bambaşka bir şeydir.
Türkiye bunun bedelini çok ağır ödedi. FETÖ gerçeği önümüzde bütün çıplaklığıyla duruyor. Yıllarca eğitim, hizmet, burs, okul, yurt, diyalog ve yardım gibi toplumun en hassas olduğu alanlarda büyüyen bir yapının zaman içerisinde devletin kılcal damarlarına kadar nasıl sızabildiğini, kendi mensuplarında nasıl ayrı bir sadakat dünyası kurabildiğini ve nihayet 15 Temmuz gecesi nasıl korkunç bir ihanete dönüşebildiğini gördük. O gece yalnızca tankların, uçakların ve silahların gecesi değildi. Aynı zamanda yıllarca başka bir iradeye bağlanmış zihinlerin Türkiye’ye çıkardığı ağır faturaydı. Kendi milletinin üzerine silah doğrultabilecek bir insanın zihninde nasıl bir dönüşüm yaşandığını anlamadan 15 Temmuz’u yalnızca askerî bir kalkışma olarak okumak eksik kalacaktır.
Tam da bunun için Türkiye’nin bugün kamuoyunda tartışılan Süleymancı yapılanmalar, Furkan Vakfı ve diğer kapalı dinî oluşumlar hakkındaki tartışmaları da sloganlarla değil; hukuk, sosyoloji, psikoloji ve güvenlik perspektifiyle değerlendirmesi gerekiyor. Burada çok önemli bir çizgiyi özellikle korumak zorundayız: Her dinî topluluk FETÖ değildir, her vakıf suç örgütü değildir ve insanlar hakkında delilsiz biçimde “yabancı istihbarat bağlantısı” gibi ağır hükümler kurulamaz. FETÖ’nün hukuki ve fiilî niteliği ile yasal zeminde faaliyet gösteren diğer yapılar birbirine karıştırılmamalıdır. Fakat FETÖ tecrübesinden sonra hiçbir kapalı yapı da “Biz dinî bir grubuz, bizi kimse sorgulayamaz.” diyemez. Çünkü devletin ve toplumun sorması gereken meşru sorular vardır: Mali kaynaklarınız nereden geliyor? Gençlerle nasıl bir ilişki kuruyorsunuz? Lideriniz eleştirilebiliyor mu? Sizden ayrılan insana nasıl davranıyorsunuz? Devlet kurumlarındaki mensuplarınızdan örgütsel sadakat bekliyor musunuz? Eğitim faaliyetleriniz şeffaf mı? İnsanların bireysel iradesine gerçekten saygı gösteriyor musunuz?
Bu soruları sormak dine karşı olmak değildir. Bilakis dini istismardan korumaktır.
Meselenin bir de istihbarat ve millî güvenlik tarafı var ki bunu görmezden gelmek mümkün değildir. Kapalı, hiyerarşik, uluslararası bağlantıları bulunan, ekonomik kaynakları ve geniş insan ağı olan her yapı dünyanın her yerinde güvenlik servislerinin dikkatini çekebilecek bir potansiyel taşır. Çünkü istihbarat dünyasında yalnızca silahlar ve gizli belgeler önemli değildir; insan ağı, aidiyet, bilgiye erişim ve nüfuz da son derece değerlidir. Dolayısıyla yabancı servislerin kapalı sosyal ağlardan yararlanma ihtimali elbette güvenlik kurumlarının analiz etmesi gereken bir risk alanıdır. Fakat risk ile suç isnadını birbirine karıştırmamak gerekir. Devlet paranoyayla değil bilgiyle, söylentiyle değil istihbaratla, öfkeyle değil hukukla hareket eder. Güçlü devlet herkesi suçlayan devlet değil, tehlikeyi ortaya çıkmadan görebilen devlettir.
Ben meselenin özellikle gençler açısından çok daha ciddi olduğunu düşünüyorum. Çünkü genç bir insan üniversiteye geldiğinde çoğu zaman hayatının en kırılgan dönemlerinden birindedir. Ailesinden ayrılmıştır, yeni bir şehirde yalnızdır, ekonomik sıkıntıları olabilir, kalacak yer arar, arkadaş arar, hayatın anlamını sorgular. İşte böylesi bir dönemde kendisine sıcak bir çevre sunan yapı doğal olarak cazip gelebilir. Yurt, burs, arkadaşlık, sohbet, yemek, dayanışma… Bunların hepsi başlangıçta masum ve hatta faydalı olabilir. Fakat yardımın karşılığı itaat olmamalıdır. Bir gencin ekonomik ihtiyacından yararlanarak zihinsel bağımlılık üretmek, bana göre üzerinde en ciddi şekilde durmamız gereken toplumsal meselelerden biridir.
Gençlerimizi bu yapılardan korumanın yolu ise onları dinden uzaklaştırmak değildir. Tam tersine, onlara dini doğru kaynaklardan öğretmek, eleştirel düşünce kazandırmak, soru sormayı öğretmek ve sağlam bir şahsiyet inşa etmelerine yardımcı olmaktır. Biz soru soran gençten korkmamalıyız. Asıl korkmamız gereken, soru sormayı bırakmış gençtir. “Hocam böyle söyledi, demek ki doğrudur.” diyen değil; “Hocam böyle söylüyor ama bunun delili nedir?” diyebilen bir nesil yetiştirmeliyiz. Çünkü düşünmek imanın düşmanı değildir. Akıl ile iman birbirinin rakibi hiç değildir.
Bu meselenin beni en fazla yaralayan taraflarından biri ise dine verilen zarardır. Bir insan parasını kaybettiğinde yeniden kazanabilir. Makamını kaybettiğinde başka bir hayat kurabilir. Fakat Allah adına kandırıldığına inanan bir insanın kalbinde açılan yarayı onarmak bazen yıllar alır. Zekâtını, sadakasını, kurbanını, emeğini, zamanını ve en önemlisi güvenini verdiği insanların bir gün başka hesapların içerisinde olduğunu gördüğünde yalnız o insanlara değil, maalesef bazen dine karşı da mesafe geliştirebilir. İşte asıl büyük vebal burada başlar. Çünkü insanların Allah sevgisini örgütsel güç üretmenin yakıtı hâline getirmek yalnızca maddi bir istismar değildir; kutsala duyulan güveni tahrip etmektir.
Bazen düşünüyorum da dine en büyük zararı gerçekten dine karşı çıkanlar mı veriyor? Yoksa Allah’ın adını kullanarak makam, servet, nüfuz ve insan devşirenler mi? Bir gencin “Ben bunları dindar sanmıştım.” diyerek inançtan uzaklaşmasının hesabını kim verecek? Bir annenin çocuğunu bir yurda “Dinini öğrensin.” diye teslim edip yıllar sonra kendisinden kopmuş, ailesini küçümseyen, yalnızca örgütün diliyle konuşan bir evlatla karşılaşmasının acısını hangi cümle tarif edebilir?
Devletin de burada büyük sorumluluğu vardır. Devlet hiçbir dinî grubun düşmanı olmamalıdır ama hiçbir grubun da arka bahçesi hâline gelmemelidir. Kamuya girişte tek ölçü liyakat ve hukuk olmalıdır. Bir polis, bir asker, bir hâkim, bir akademisyen, bir öğretmen veya bir bürokrat görevini yaparken görünmeyen başka bir hiyerarşiden emir alamaz. Cebinde Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin kimliğini taşıyıp zihninde başka bir örgütün talimatını taşımak, devlet düzeninin kabul edebileceği bir durum değildir. Bunun hangi cemaat, hangi ideoloji veya hangi grup tarafından yapıldığı da fark etmemelidir.
Fakat bütün bunların çözümünü yalnız operasyonlarda ararsak yine yanılırız. Suç işleyen varsa hukuk gereğini yapacaktır; örgütsel suç varsa güvenlik güçleri mücadele edecektir. Ancak polis bir binayı kapatabilir, savcı bir dosya açabilir, mahkeme ceza verebilir; fakat hiçbir güvenlik operasyonu tek başına bir insanın zihnindeki bağımlılığı söküp atamaz. Onun için mesele aynı zamanda eğitim meselesidir, aile meselesidir, sosyoloji meselesidir, din hizmetleri meselesidir ve bir yönüyle de istihbarat meselesidir.
Çocuklarımızla konuşacağız. Gençlerimizi yalnız bırakmayacağız. Onlara yalnız meslek değil şahsiyet kazandıracağız. Dini ehil insanlardan öğreteceğiz. Üniversiteler yalnız diploma veren kurumlar olmayacak; düşünen, sorgulayan ve ülkesine karşı sorumluluk hisseden insanlar yetiştirecek. Devlet liyakati koruyacak. Din hizmetlerinde bilgi, ahlak ve ehliyet öne çıkacak. Sivil toplum şeffaf olacak. Para hareketleri denetlenebilir olacak. Ve hiçbir insan, hiçbir lider, hiçbir şeyh, hiçbir hoca, hiçbir kanaat önderi kendisini sorgulanamaz bir makamda göremeyecek.
Gençlerimize belki de bırakabileceğimiz en önemli nasihat şudur:
İnanın ama aklınızı kimseye teslim etmeyin. Sevin ama putlaştırmayın. Saygı duyun ama sorgulamaktan vazgeçmeyin. Bir hocadan istifade edin fakat onun da insan olduğunu unutmayın. Bir topluluğa katılın fakat şahsiyetinizi kapısında bırakmayın. Allah ile aranıza hiç kimsenin mutlak otoritesini koymayın.
Çünkü bu ülkenin evlatları herhangi bir cemaatin, tarikatın, grubun veya ideolojik yapının insan kaynağı değildir. Onlar bu milletin evlatlarıdır. Onların zihinlerini, inançlarını ve geleceklerini korumak hepimizin vazifesidir.
15 Temmuz bize bir şeyi çok acı biçimde öğretti: Bir ülkenin yalnız sınırları işgal edilmez. Kurumları, vicdanları ve zihinleri de kuşatılabilir.
Türkiye bundan sonra yalnız kapısındaki düşmanı değil, insanın iradesini sessizce teslim almaya çalışan mekanizmaları da görmek zorundadır.
Çünkü bazen bir ülkenin sınırlarını korumaktan daha zor olan şey, evlatlarının zihnini korumaktır.
Ve unutmayalım:
Hakiki iman insanın aklını susturmaz; vicdanını uyandırır. İnsanı köleleştirmez; özgürleştirir. Allah’a kul olmayı öğreten bir dinin gölgesinde, hiç kimsenin başka insanlardan mutlak kulluk beklemeye hakkı yoktur.
