Nepal’den gelen görüntüler, yalnızca uzak bir coğrafyada yaşanan tabiat hadisesini değil, insanlığın afetler karşısındaki ortak kırılganlığını gösteriyor. Binaların, köprülerin ve yolların birkaç dakika içinde sulara karıştığı; yüzlerce insanın hayatını kaybettiği, binlerce kişiden haber alınamadığı bu büyük felaket, hepimize aynı soruyu yöneltiyor: Afet meydana gelmeden önce gerçekten ne kadar hazırlıklıyız?
Nepal-Tibet sınırında yaşanan büyük sel felaketinde açıklanan can kaybı 600’ü aşarken, kayıp sayısının binlerle ifade edilmesi tablonun ağırlığını ortaya koyuyor. Arama kurtarma çalışmaları; bozulan hava şartları, yıkılan yollar, çöken köprüler ve ulaşılması güç dağlık arazi nedeniyle büyük zorluklarla yürütülüyor. Nepal yönetimi, özellikle teknik kurtarma, kimlik tespiti ve altyapının yeniden kurulması konularında uluslararası yardım talep ediyor. Reuters’ın aktardığı son bilgiler, afetlerin yalnızca can kaybına değil; ulaşım, enerji, sağlık, ekonomi ve toplumsal hayat üzerinde uzun yıllar devam edecek ağır sonuçlara yol açtığını gösteriyor. Her büyük afetin ardından aynı cümleyi kuruyoruz: “Bu felaketten ders çıkarmalıyız.” Fakat gerçek anlamda ders çıkarmak, yalnızca birkaç gün üzülmek, sosyal medyada görüntüleri paylaşmak veya başsağlığı dilemek değildir. Ders çıkarmak; ihmalleri belirlemek, riskleri azaltmak, şehirleri yeniden değerlendirmek ve topluma doğru davranışları öğretmektir. Çünkü sel, çoğu zaman yağmurla başlar; fakat afete dönüşmesinde yanlış yapılaşmanın, tıkanmış kanalların, daraltılmış dere yataklarının, yetersiz altyapının ve hazırlıksızlığın büyük payı vardır. Bir başka ifadeyle yağış doğa olayıdır; fakat oluşan her büyük yıkımı yalnızca doğaya yüklemek doğru değildir.
Türkiye Sel Riskine Ne Kadar Hazır?
Türkiye’de afet denildiğinde zihinlerimiz öncelikle depreme yöneliyor. Oysa ülkemiz; sel, taşkın, heyelan, orman yangını, kuraklık, fırtına ve aşırı hava olayları bakımından da ciddi riskler taşıyor. Karadeniz’de dar vadilerde kurulan yerleşimler, büyükşehirlerde betonlaşan yüzeyler, dere yataklarına yapılan yapılar ve kısa sürede düşen yoğun yağışlar, sel tehlikesini her geçen gün artırıyor. Türkiye’de bu alanda önemli çalışmalar da yürütülüyor. AFAD koordinasyonunda hazırlanan ve 2022–2030 yıllarını kapsayan Türkiye Afet Risk Azaltma Planı’nda; sel ve taşkın dâhil 11 afet türüne yönelik 17 amaç, 66 hedef ve 227 eylem bulunuyor. Plan; kamu kurumlarını, yerel yönetimleri, üniversiteleri, özel sektörü, sivil toplum kuruluşlarını ve vatandaşları afet risklerinin azaltılması sürecinin bir parçası olarak görüyor. Türkiye Afet Risk Azaltma Planı’nın temel hedefi de afet meydana geldikten sonra müdahale etmekle yetinmeyip, kayıpları afet öncesinde azaltacak dirençli yaşam alanları oluşturmaktır. Devlet Su İşleri tarafından dere ıslahları, taşkın koruma tesisleri, bentler ve su yapıları inşa ediliyor. Nitekim 2024 yılında hizmete alınan tesisler arasında 350 taşkın kontrol tesisinin bulunması; yüzlerce yerleşim yeri ile geniş tarım alanlarının korunması açısından önemli bir adımdır. Ancak yapılan tesislerin düzenli bakımı, yeni risklere göre güncellenmesi ve yerleşim planlarının bu altyapıyla uyumlu hâle getirilmesi gerekir. Çünkü afet riskinin azaltılması, bir tesisi tamamlayıp dosyayı kapatmakla sona eren bir iş değildir. İklim değişikliği, geçmişte kullanılan yağış ortalamalarını ve hesapları da zorlamaktadır. Artık bir ayda düşmesi beklenen yağışın birkaç saat içinde düştüğü olaylarla daha sık karşılaşıyoruz. Bu nedenle şehirlerin yağmur suyu altyapıları geçmişin verilerine göre değil, gelecekte karşılaşabileceğimiz aşırı hava olaylarına göre yeniden hesaplanmalıdır. Dere yatakları yapılaşmaya açılmamalı; suyun doğal akış yolları korunmalıdır. Yağmur suyu ile kanalizasyon sistemleri mümkün olduğu ölçüde birbirinden ayrılmalı, mazgallar ve kanallar düzenli biçimde temizlenmelidir. Şehirlerde toprağın suyu emebileceği yeşil alanlar artırılmalı; her boş alanı betonla kaplayan anlayıştan vazgeçilmelidir. Otoparklar, meydanlar, kaldırımlar ve parklar suyu yalnızca uzaklaştıran değil, gerektiğinde tutan ve toprağa geçiren bir yaklaşımla tasarlanmalıdır.
Çünkü dirençli şehir, yağmur suyuyla kavga eden değil; onu yöneten şehirdir.
Konya İçin “Sel Olmaz” Yanılgısı
Konya çoğu zaman kuraklık, yer altı sularının azalması ve obruklarla gündeme geliyor. Bu nedenle toplumda, “Konya kurak bir şehir, burada büyük sel olmaz” şeklinde tehlikeli bir kanaat oluşabiliyor. Oysa kuraklık ile sel birbirinin zıddı gibi görünse de aynı bölgede birlikte yaşanabilir. Uzun süre kuruyan ve geçirgenliği azalan toprak, kısa sürede düşen yoğun yağışı ememez. Su; eğimli arazilerden, dağlık alanlardan ve kuru dere yataklarından hızla şehir merkezlerine ve ovalara taşınabilir. Konya’nın geniş yüzölçümü, ilçeler arasındaki coğrafi farklılıklar, Toroslara yakın bölgeler, dere yatakları, tarım alanları ve şehir merkezindeki yoğun yapılaşma, sel riskinin tek bir başlık altında değerlendirilemeyeceğini gösteriyor. Akşehir, Beyşehir, Seydişehir, Derebucak, Bozkır, Hadim, Taşkent, Meram ve Selçuklu gibi bölgelerin risk özellikleri aynı değildir. Bu nedenle ilçe ve hatta mahalle ölçeğinde ayrıntılı taşkın tehlike haritaları hazırlanmalı ve güncel tutulmalıdır. Konya İl Afet Risk Azaltma Planı’nın bulunması önemli bir kazanımdır. Ancak planların asıl değeri, raflarda bulunmalarından değil, sahada uygulanmalarından doğar. Hangi mahallenin riskli olduğu, hangi derenin taşabileceği, hangi alt geçidin su altında kalabileceği, hangi okulun veya kamu binasının tahliye alanı olarak kullanılacağı önceden bilinmelidir. Kurumların görevleri kâğıt üzerinde değil; tatbikatlarla sahada sınanmalıdır. Konya’da geçmiş yıllarda çok sayıda taşkın koruma tesisi yapılmıştır. DSİ’nin 2022’de yayımladığı verilere göre, önceki 19 yıllık dönemde tamamlanan 143 taşkın koruma tesisiyle 180 yerleşim yeri ve 38 bin 742 dekar arazide taşkın kontrolü sağlanmıştır. Konya’daki bu çalışmalar son derece kıymetlidir. Büyükşehir Belediyesi ve KOSKİ tarafından yağmur suyu drenaj kanallarında yürütülen bakım ve temizlik çalışmaları da riskin azaltılmasına katkı sunmaktadır. Sel baskınlarının önlenmesinde kullanılan Keçili Kanalı’nın daralan 3 bin 100 metrelik bölümünün temizlenmesi bunun somut örneklerinden biridir. Fakat mevcut çalışmalar bizi rehavete sürüklememelidir. Konya’da yeni yapılaşma alanları belirlenirken yalnızca zemin ve deprem riski değil, yüzeysel su akışı ve taşkın riski de dikkate alınmalıdır. Dere yatakları üzerindeki yapılaşmalar titizlikle denetlenmeli, kırsal bölgelerde menfezler ve köprü geçişleri kontrol edilmeli, tarım arazilerindeki drenaj sistemleri güçlendirilmelidir. Alt geçitlere su seviyesi sensörleri, otomatik bariyerler ve uzaktan izleme sistemleri kurulmalıdır. Yağış başladığında hangi yolların kapatılacağı önceden belirlenmeli; karar vermek için suyun araçları sürüklemeye başlaması beklenmemelidir.
Afet Bilinci Okulda, Evde ve Sokakta Başlamalı
En güçlü altyapı bile bilinçsiz davranışın doğurduğu bütün riskleri ortadan kaldıramaz. Sel sırasında insanların suyla kaplanmış yoldan araçlarıyla geçmeye çalışması, köprülerde görüntü çekmesi, bodrum katlara inmesi veya elektrik tesisatına müdahale etmesi can kayıplarını artırmaktadır. AFAD’ın sel sırasında yapılması gerekenlere ilişkin uyarıları son derece açıktır: Dere yatakları ve çukur bölgeler hemen terk edilmeli, yüksek ve güvenli alanlara çıkılmalı, sel suyunun içinden yürümeye veya araçla geçmeye kesinlikle çalışılmamalıdır. Elektrik kaynaklarından uzak durulmalı ve resmî tahliye çağrılarına uyulmalıdır. Sel sularının kanalizasyon, kimyasal maddeler ve kesici cisimler taşıyabileceği de unutulmamalıdır. Bu bilgiler yalnızca internet sayfalarında kalmamalıdır. Okullarda, üniversitelerde, kamu kurumlarında, fabrikalarda, sanayi sitelerinde, apartmanlarda ve köylerde düzenli sel ve tahliye eğitimleri verilmelidir. Muhtarlar, öğretmenler, imamlar, site yöneticileri, çiftçiler, servis şoförleri ve yerel gönüllüler afet eğitimlerinin doğrudan paydaşı yapılmalıdır. Özellikle çocuklara, “Su az görünüyorsa geçebilirim” düşüncesinin ne kadar tehlikeli olduğu öğretilmelidir. Aileler evlerinin ve iş yerlerinin risk durumunu bilmeli; acil durum çantası, aile iletişim planı ve güvenli tahliye güzergâhı hazırlamalıdır. Engelli, yaşlı, hasta ve yalnız yaşayan vatandaşların kimler tarafından tahliye edileceği afet meydana gelmeden önce planlanmalıdır. Üniversitelere de önemli sorumluluk düşmektedir. Üniversiteler yalnızca afetlerden sonra rapor hazırlayan kurumlar olmamalı; risk haritalarının hazırlanmasında, altyapı modellerinin geliştirilmesinde, toplumsal farkındalık eğitimlerinde ve yerel yönetimlere bilimsel danışmanlık verilmesinde öncü rol üstlenmelidir. Sivil savunma ve itfaiyecilik programları ise uygulamalı eğitimleri, nitelikli personel yetiştirme kapasitesi ve toplumla kuracağı bağ sayesinde afetlere dirençli şehirlerin oluşturulmasında çok daha etkin kullanılmalıdır.
Mesele Suyu Durdurmak Değil, Felaketi Önlemektir
Afetlere dirençlilik; yalnızca güçlü köprüler, geniş kanallar ve yüksek duvarlar yapmak değildir. Dirençlilik; doğru şehirleşme, çalışan kurumlar, güncel planlar, güvenilir erken uyarı sistemleri, eğitimli toplum ve doğaya saygılı kalkınma anlayışının birlikte oluşturduğu bir bütündür.
Selden sonra yardım ulaştırmak elbette devletin ve toplumun görevidir. Fakat asıl başarı, yardım dağıtılmasına ihtiyaç duyulacak kayıpları önceden azaltabilmektir. Bir dere yatağına bina yapılmasını engellemek, selden sonra o binanın enkazında arama yapmaktan daha kolay, daha ucuz ve daha insanidir. Bir mazgalı zamanında temizlemek, su altında kalan bir alt geçitten araç çıkarmaktan daha akılcıdır. Bir çocuğa sel suyuna yaklaşmaması gerektiğini öğretmek, onu sonradan kurtarmaya çalışmaktan daha değerlidir. Nepal’de yaşanan büyük felaket, bize suyun önünde hiçbir yapının ve hiçbir tedbirsizliğin uzun süre ayakta kalamayacağını bir kez daha gösterdi. Bugün o görüntülere bakıp yalnızca üzülürsek birkaç gün sonra unuturuz. Fakat şehirlerimizi, altyapımızı, eğitim sistemimizi ve afet kültürümüzü yeniden değerlendirirsek kaybedilen canların bıraktığı acıdan insanlık adına bir ders çıkarabiliriz. Konya için de Türkiye için de artık şu gerçeği kabul etmeliyiz: Afet kapıyı çaldığında hazırlanmaya başlamak için çok geçtir. Hazırlık; gökyüzü karardığında değil, hava açıkken yapılır. Yağmurun ne zaman ve ne şiddette yağacağını tamamen kontrol edemeyebiliriz. Ancak o yağmurun afete dönüşüp dönüşmeyeceğini; aldığımız tedbirler, kurduğumuz şehirler ve yetiştirdiğimiz bilinçli toplum büyük ölçüde belirleyecektir.
Mesele sel geldikten sonra suyu suçlamak değil, sel gelmeden önce sorumluluğumuzu yerine getirmektir.
