Dünya, belki de İkinci Dünya Savaşı’nın ardından kurulan uluslararası sistemin en ciddi kırılma dönemlerinden birini yaşıyor. Fakat bugün yaşananları yalnızca savaşlar, ekonomik krizler, bölgesel gerilimler veya büyük güçler arasındaki rekabet üzerinden okumak eksik kalacaktır. Çünkü değişen yalnızca ülkeler arasındaki güç dengeleri değildir. Değişen, dünyanın kendisini anlamlandırma biçimidir. Güç kavramı değişiyor, egemenlik yeniden tanımlanıyor, ittifakların mahiyeti dönüşüyor, devletlerin güvenlik anlayışları genişliyor ve belki de hepsinden önemlisi, Batı merkezli uluslararası düzenin uzun yıllar tartışılmaz kabul edilen kavramları artık dünyanın tamamını açıklamaya yetmiyor.
İşte Türkiye’nin önündeki tarihsel mesele tam da burada başlamaktadır.
Türkiye’yi hâlâ yalnızca “Doğu ile Batı arasında köprü” şeklindeki eski ve giderek anlamını kaybeden tanımlarla açıklamaya çalışmak, Türkiye’nin sahip olduğu tarihsel, sosyolojik ve jeopolitik derinliği küçültmek anlamına gelir. Türkiye bir köprüden daha fazlasıdır. Çünkü köprü, iki taraf arasında geçiş sağlayan edilgen bir yapıdır. Oysa Türkiye bugün yalnızca iki dünya arasında geçiş sağlayan değil; farklı dünyaların konuşabildiği, müzakere edebildiği, çatışmalarını yönetebildiği ve gerektiğinde yeni bir siyasal dil üretebildiği merkez ülkelerden biri olma iddiasını taşımaktadır.
Bu nedenle 21. yüzyılı anlamak isteyenlerin önce Türkiye’yi eski kavramların içerisinden çıkarması gerekiyor.
Türkiye Sosyolojisi Bir Devlet Aklına Dönüşebilir mi?
Türkiye’nin en önemli fakat üzerinde yeterince durulmayan stratejik üstünlüklerinden biri kendi toplum yapısıdır.
Anadolu, tarih boyunca yalnızca orduların, ticaret yollarının veya devletlerin geçtiği bir coğrafya olmamıştır. Aynı zamanda kültürlerin, inançların, dillerin, medeniyetlerin ve hayat tarzlarının birbirine temas ettiği büyük bir insanlık havzasıdır.
Bugünkü Türkiye toplumunun hafızasında Balkanlar vardır.
Kafkasya vardır.
Orta Asya vardır.
Ortadoğu vardır.
Akdeniz vardır.
Karadeniz vardır.
Afrika ile tarihsel temas vardır.
Avrupa ile yüzyıllara yayılan siyasi, ekonomik ve kültürel ilişki vardır.
Dolayısıyla Türkiye’nin sosyolojik yapısı yalnızca Türkiye Cumhuriyeti’nin bugünkü sınırları içerisinde meydana gelmiş bir toplumsal yapı değildir. Arkasında çok geniş bir tarihsel coğrafyanın hafızasını taşımaktadır.
İşte tam bu noktada Türkiye sosyolojisinin devlet aklına dönüştürülmesi meselesi önem kazanmaktadır.
Çünkü çok farklı kültürel havzalarla konuşabilme kabiliyeti yalnızca diplomasiyle kazanılmaz. Bunun için tarihsel hafıza gerekir. Toplumsal tecrübe gerekir. Farklılıklarla birlikte yaşama kültürü gerekir.
Türkiye’nin elindeki en önemli imkânlardan biri budur.
Bugün dünyanın en büyük problemlerinden biri farklılıkların nasıl yönetileceği sorusudur. Batı toplumlarında göçmen meselesinden kimlik tartışmalarına, İslamofobiden aşırı sağın yükselişine kadar birçok gelişmenin arkasında bu sorun bulunmaktadır.
Türkiye’nin tarihsel tecrübesi ise bize başka bir ihtimali hatırlatmaktadır:
Farklılıkları ortadan kaldırmadan birlik oluşturabilmek.
Belki de Türkiye’nin 21. yüzyılda dünyaya sunabileceği en önemli medeniyet tekliflerinden biri burada ortaya çıkacaktır.
Güçlü Olmak Yetmez, Hakem Olabilmek Gerekir
Uluslararası ilişkiler tarihine baktığımızda büyük devletlerin çoğunun temel hedefinin güç biriktirmek olduğunu görürüz.
Daha büyük ekonomi…
Daha güçlü ordu…
Daha geniş nüfuz alanı…
Daha fazla enerji kaynağı…
Daha gelişmiş teknoloji…
Elbette Türkiye’nin de bütün bu alanlarda güçlü olması gerekmektedir. Savunma sanayisinden enerji güvenliğine, teknolojiden tarıma, eğitimden bilimsel üretime kadar güçlü olmayan bir devletin uluslararası sistemde bağımsız hareket edebilmesi mümkün değildir.
Ancak 21. yüzyıl Türkiye’sinin hedefi yalnızca güçlü olmakla sınırlı kalmamalıdır.
Türkiye aynı zamanda hakem olabilen devlet kapasitesini geliştirmelidir.
Hakem devlet olmak tarafsız devlet olmak değildir.
Hakemlik; adalet duygusuna sahip olmak, taraflarla konuşabilmek, güven oluşturabilmek ve gerektiğinde çatışmanın ortasında yeni bir müzakere zemini meydana getirebilmektir.
Türkiye’nin son yıllardaki dış politika tecrübelerine baktığımızda bunun işaretlerini görmek mümkündür.
Rusya ile konuşabilen fakat NATO üyesi olan;
Ukrayna ile ilişkilerini sürdüren fakat Moskova ile diplomatik kanallarını kapatmayan;
Batı kurumlarının içerisinde bulunan fakat Batı dışındaki dünyayla da stratejik ilişkiler geliştiren;
Ortadoğu’da etkili olmaya çalışan, Afrika’da diplomatik ve ekonomik varlığını artıran, Orta Asya ile tarihsel bağlarını yeniden kuran bir Türkiye profili ortaya çıkmaktadır.
Bu pozisyon kolay değildir.
Çünkü dünya siyaseti çoğu zaman devletleri bir taraf seçmeye zorlar.
“Bizden misin, onlardan mı?”
Oysa Türkiye’nin önündeki yeni doktrin belki de bu sorunun kendisini reddetmek zorundadır.
Türkiye’nin cevabı şu olmalıdır:
Biz Türkiye’yiz.
Batı ile konuşuruz.
Doğu ile konuşuruz.
Kuzey ile konuşuruz.
Güney ile konuşuruz.
Ama hiçbir coğrafyanın veya siyasi merkezin edilgen uzantısı olmak zorunda değiliz.
Türkiye Yüzyılı’nı Eski Haritalarla Okuyamayız
Burada temel bir zihinsel problemle karşılaşıyoruz.
Yeni dünyayı hâlâ eski dünyanın kavramlarıyla anlamaya çalışıyoruz.
Soğuk Savaş’ın kavramlarıyla 21. yüzyılı açıklamaya çalışıyoruz.
Doğu-Batı…
NATO-Rusya…
Kuzey-Güney…
Sağ-sol…
Merkez-çevre…
Gelişmiş-gelişmekte olan…
Oysa dünya artık bu kadar basit ikiliklerden oluşmuyor.
Bir ülke aynı anda bir devletle savunma alanında rekabet ederken enerji alanında ortaklık kurabiliyor. Başka bir ülkeyle ekonomik ilişkilerini geliştirirken diplomatik kriz yaşayabiliyor. Bir başka devlet güvenlik konusunda müttefik olurken ticarette rakip hâline gelebiliyor.
Dolayısıyla 21. yüzyılın uluslararası sistemi giderek daha çok katmanlı, çok merkezli ve değişken ortaklıklara dayalı bir yapıya dönüşmektedir.
Türkiye açısından büyük fırsat tam burada bulunmaktadır.
Çünkü Türkiye zaten tarihsel olarak tek bir coğrafyaya sığmayan bir ülkedir.
Avrupa ülkesidir.
Balkan ülkesidir.
Karadeniz ülkesidir.
Kafkasya ülkesidir.
Akdeniz ülkesidir.
Ortadoğu ülkesidir.
Aynı zamanda Türk dünyasının merkez aktörlerinden biridir.
Bu kadar farklı coğrafi kimliği aynı anda taşıyabilen çok az devlet vardır.
Dolayısıyla Türkiye’nin jeopolitik kaderi “bir taraf seçmek” değil, farklı taraflar arasında kendi merkezini kurmak olmalıdır.
Çok Kutupluluk Yetmez: Çok Medeniyetli Bir Düzen Gerekiyor
Bugün sık sık “çok kutuplu dünya” kavramından söz ediyoruz.
ABD…
Çin…
Rusya…
Avrupa…
Hindistan…
Ve yükselen bölgesel güçler…
Ancak mesele yalnızca güç merkezlerinin çoğalması değildir.
Eğer eski sistemin adaletsizlikleri yalnızca yeni güç merkezleri tarafından tekrar üretilecekse dünyanın fazla bir şey kazanmış olmayacağı açıktır.
Bir hegemonya gider, başka hegemonya gelir.
Bir merkez zayıflar, başka merkez güçlenir.
Fakat insanlığın temel sorunları devam eder.
Bu nedenle Türkiye’nin savunması gereken şey yalnızca çok kutupluluk değil, aynı zamanda çok medeniyetlilik olmalıdır.
Yani dünyanın tek bir kültürel merkezden, tek bir tarih anlayışından, tek bir ekonomik modelden ve tek bir değerler sisteminden okunamayacağını kabul eden yeni bir yaklaşım.
Bu yaklaşım çoğulculuğu gerektirir.
Çokkültürlülüğü gerektirir.
Farklı hukuk ve medeniyet geleneklerinin birbirini yok etmeye çalışmadan ortak ilkeler etrafında buluşabileceği bir uluslararası düzen arayışını gerektirir.
Buradaki “çokhukukluluk” düşüncesi de devlet içinde birbirinden kopuk hukuk düzenleri oluşturmak şeklinde anlaşılmamalıdır. Asıl mesele, uluslararası düzeyde farklı toplumların hukuk, gelenek ve medeniyet tecrübelerini yok saymayan; fakat insan onuru, adalet ve temel haklar gibi müşterek ilkeler etrafında buluşturabilen bir anlayış geliştirebilmektir.
Türkiye’nin tarihsel tecrübesi böyle bir tartışmaya önemli katkılar sunabilir.
Devlet Aklının Merkezinde İnsan Olmalı
Ancak burada çok önemli bir hususun altını çizmek gerekiyor.
“Devlet aklı” kavramı yalnızca güvenlik, güç ve çıkar üzerinden okunmamalıdır.
Gerçek devlet aklı geleceği görebilme kapasitesidir.
Toplumu koruyabilme kapasitesidir.
İnsan onurunu merkeze alabilme kapasitesidir.
Devletin kendi çıkarını insanlığın ortak çıkarından tamamen koparmaması gerekir.
Çünkü 21. yüzyılın sorunları artık hiçbir devletin sınırlarına sığmıyor.
Pandemiler sınır tanımıyor.
İklim değişikliği sınır tanımıyor.
Göç sınır tanımıyor.
Siber tehditler sınır tanımıyor.
Enerji krizleri sınır tanımıyor.
Gıda güvenliği sınır tanımıyor.
Afetler ve çevresel krizler sınır tanımıyor.
Dolayısıyla yalnızca “ben nasıl kazanırım?” sorusuyla hareket eden klasik devlet aklı artık insanlığın karşı karşıya olduğu problemlere cevap vermekte yetersiz kalıyor.
Yeni devlet aklı şu soruyu da sormak zorundadır:
Ben kazanırken insanlık ne kaybediyor?
Türkiye’nin medeniyet iddiası varsa bu soruyu sormak zorundadır.
Yeni Dünyada Asıl Mücadele Kavramlar Üzerinden Olacaktır
Belki de üzerinde en fazla düşünmemiz gereken meselelerden biri budur.
Bir medeniyet yalnızca güçlü ordularla kurulmaz.
Kavramlarla kurulur.
Düşünceyle kurulur.
Üniversitelerle kurulur.
Bilimle kurulur.
Kültürle kurulur.
Sanatla kurulur.
Ve nihayetinde dünyaya sunduğu anlamla kurulur.
Batı’nın son birkaç yüzyıldaki üstünlüğü yalnızca ekonomik ve askerî üstünlük değildi. Aynı zamanda dünyanın kullandığı kavramları üretme üstünlüğüydü.
Demokrasi, modernleşme, kalkınma, ilerleme, güvenlik, küreselleşme, uluslararası düzen gibi birçok kavram belirli tarihsel tecrübelerin içerisinden üretildi ve zaman içerisinde evrensel kavramlar hâline geldi.
Şimdi Türkiye’nin kendisine şu soruyu sorması gerekiyor:
21. yüzyılın kavramlarını kim üretecek?
Eğer Türkiye Yüzyılı yalnızca ekonomik büyüme rakamlarından, savunma sanayisi projelerinden, otoyollardan, köprülerden veya büyük altyapı yatırımlarından ibaret görülürse eksik anlaşılmış olur.
Bunların tamamı önemlidir.
Fakat asıl mesele düşünce üretmektir.
Türkiye’nin üniversiteleri yeni dünyanın kavramlarını tartışmalıdır.
Sosyologlarımız Türkiye toplumunun dönüşümünü anlamalıdır.
Tarihçilerimiz geçmişi yalnızca anlatmamalı, geleceği anlamlandırabilecek tarih bilinci üretmelidir.
Uluslararası ilişkiler uzmanlarımız Batı’da üretilen teorileri tercüme etmekle yetinmemelidir.
Hukukçularımız adalet merkezli yeni uluslararası düzen tartışmalarına katkı sunmalıdır.
Afetlerden iklim krizine, göçten yapay zekâya kadar insanlığın yeni sorunlarına Türkiye kendi kavramsal tekliflerini geliştirmelidir.
Çünkü kendi kavramlarını üretemeyen toplumlar, başkalarının kurduğu dünyanın içerisinde yaşamaya mahkûm olurlar.
Türkiye’nin Yeni Doktrini Ne Olmalı?
Kanaatimce yeni Türkiye doktrininin merkezinde beş temel kavram bulunmalıdır:
Bağımsızlık, adalet, çoğulculuk, denge ve insanlık.
Bağımsızlık olmadan devlet iradesi olmaz.
Adalet olmadan medeniyet iddiası olmaz.
Çoğulculuk olmadan farklı toplumlarla birlikte yaşama imkânı oluşmaz.
Denge olmadan uluslararası siyasette sürdürülebilir hareket alanı kurulamaz.
İnsanlık perspektifi olmadan da bütün bunlar yalnızca yeni bir güç mücadelesine dönüşür.
Türkiye’nin farkı tam burada ortaya çıkmalıdır.
Türkiye’nin iddiası yeni bir hegemon olmak değil, hegemonik düzenlerin dışına çıkabilecek yeni bir ilişki biçiminin mümkün olduğunu göstermek olmalıdır.
Yani hükmeden değil dengeleyen;
ayrıştıran değil buluşturan;
sömüren değil paylaşan;
çatışmayı büyüten değil müzakere alanı açan;
medeniyetleri hiyerarşik biçimde sıralayan değil, birbirleriyle konuşturan bir yaklaşım.
Elbette uluslararası ilişkiler romantizmle yürütülmez.
Devletlerin çıkarları vardır.
Güvenlik kaygıları vardır.
Ekonomik hedefleri vardır.
Fakat mesele çıkar sahibi olmak değil, çıkar ile ilke arasında nasıl bir denge kurulacağıdır.
Türkiye’nin gerçek sınavı da burada olacaktır.
İçeride Güçlü Olmadan Dışarıda Hakem Olunamaz
Bununla birlikte büyük dış politika hedeflerinden söz ederken içerideki toplumsal yapıyı ihmal edemeyiz.
Dünyaya çoğulculuk öneren bir Türkiye’nin kendi toplumsal farklılıklarını güçlü bir ortak aidiyet içerisinde yaşatabilmesi gerekir.
Dünyaya adalet söyleyen Türkiye’nin kendi kurumlarında adalet duygusunu güçlendirmesi gerekir.
Dünyaya medeniyet söyleyen Türkiye’nin eğitim sistemini güçlendirmesi gerekir.
Dünyaya yeni bir düzen teklif eden Türkiye’nin üniversitelerinde özgün bilgi üretmesi gerekir.
Gençlerini kaybeden, nitelikli insan kaynağını değerlendiremeyen, aile kurumunu koruyamayan, eğitimde niteliği yükseltemeyen bir ülkenin yalnızca dış politika başarılarıyla uzun vadeli medeniyet merkezi olması mümkün değildir.
Dolayısıyla Türkiye Yüzyılı aynı zamanda büyük bir toplumsal tahkim projesi olmak zorundadır.
Devlet güçlenecek.
Ama toplum da güçlenecek.
Ekonomi büyüyecek.
Ama adalet duygusu da büyüyecek.
Savunma sanayisi gelişecek.
Ama bilim de gelişecek.
Teknoloji ilerleyecek.
Ama insan geri kalmayacak.
Şehirler büyüyecek.
Ama kültür küçülmeyecek.
Çünkü medeniyet dediğimiz şey tam olarak budur.
Türkiye’nin Önündeki En Büyük Tehlike: Kendini Küçük Okumak
Türkiye’nin önünde elbette ekonomik, siyasi, toplumsal ve bölgesel sorunlar bulunmaktadır. Bunları görmezden gelerek büyük medeniyet söylemleri kurmak doğru değildir.
Fakat sorunlarımızın olması, tarihsel kapasitemizin olmadığı anlamına da gelmez.
Türkiye’nin önündeki en büyük zihinsel tehlikelerden biri kendisini sürekli başkalarının gözünden okumaktır.
“Batı ne der?”
“Doğu ne ister?”
“Rusya nasıl bakar?”
“Amerika ne yapar?”
“Avrupa nasıl tepki verir?”
Bunların tamamı diplomatik hesaplamalarda elbette önemlidir.
Fakat bundan önce sorulması gereken bir soru vardır:
Türkiye ne düşünüyor?
Türkiye’nin kendi tarih okuması nedir?
Kendi dünya tasavvuru nedir?
İnsanlığa söyleyeceği özgün söz nedir?
İşte Türkiye Yüzyılı’nın entelektüel zemini bu soruların cevaplarında kurulacaktır.
Su Akış Yolunu Bulmuştur
Tarih bazen büyük gürültülerle değişir.
Bazen savaşlarla.
Bazen devrimlerle.
Bazen ekonomik krizlerle.
Fakat kimi zaman değişim sessiz gerçekleşir. Eski kavramların içi boşalır, eski kurumlar işlevlerini kaybeder, eski dengeler çözülür ve insanlar henüz yeni dünyanın adını koyamadan yeni düzen oluşmaya başlar.
Kanaatimce bugün böyle bir dönemin içerisindeyiz.
Bildiğimiz dengeler değişiyor.
Bildiğimiz ittifaklar sorgulanıyor.
Bildiğimiz bloklaşmalar esniyor.
Bildiğimiz güç merkezleri dönüşüyor.
Yeni aktörler yükseliyor.
Yeni teknolojiler devlet anlayışını değiştiriyor.
Yeni tehditler güvenlik kavramını yeniden tanımlıyor.
Ve bütün bunların ortasında Türkiye kendisine yeni bir yer aramıyor; kendi yerini yeniden tarif etmeye çalışıyor.
Bu çok önemli bir farktır.
Çünkü başkasının kurduğu düzende yer aramak başka, kurulmakta olan düzene fikir ve irade taşımak başkadır.
Türkiye’nin önündeki tarihsel imkân ikincisidir.
Elbette bu yürüyüşe müdahaleler olacaktır.
Dirençler olacaktır.
Engellemeler olacaktır.
Türkiye’nin kendi içerisinden ve dışarıdan itirazlar gelecektir.
Bunların bazıları haklı eleştiriler olacaktır ve mutlaka dikkate alınmalıdır. Bazıları ise değişimi geciktirmeye yönelik olacaktır.
Fakat tarihsel dönüşümler yalnızca engeller üzerinden okunamaz.
Çünkü bazen bir toplumun yüzyıllara yayılan birikimi belirli bir tarihsel anda yeniden harekete geçer.
Anadolu’nun hafızası, Balkanların tecrübesi, Kafkasların derinliği, Türk dünyasının yeniden yakınlaşması, Ortadoğu’nun Türkiye’ye yüklediği sorumluluk, Afrika ile gelişen ilişkiler ve Batı ile devam eden çok boyutlu bağlar birlikte düşünüldüğünde Türkiye’nin önünde sıradan bir dış politika perspektifinden daha büyük bir alan bulunmaktadır.
Bu alanın adı belki henüz tam olarak konulmadı.
Yeni bir adlandırmaya ihtiyacımız var.
Yeni bir nitelemeye ihtiyacımız var.
Yeni bir teorik çerçeveye ihtiyacımız var.
Belki de önümüzdeki dönemin en önemli entelektüel vazifesi budur.
Türkiye Yüzyılı’nı sloganların ötesine taşıyarak bir devlet, toplum ve medeniyet doktrinine dönüştürmek…
Gücü adaletle;
devleti toplumla;
milli çıkarı insanlığın ortak geleceğiyle;
tarihi gelecekle;
yerli olanı evrensel olanla buluşturabilecek yeni bir düşünce zemini oluşturmak…
Çünkü Türkiye’nin önündeki mesele yalnızca daha güçlü bir Türkiye kurmak değildir.
Mesele, nasıl bir güç olacağımıza karar vermektir.
Yalnızca masada bulunan mı?
Masayı kurabilen mi?
Yalnızca kendi hakkını savunan mı?
Haksızlığa uğrayanların sözünü de söyleyebilen mi?
Mevcut düzen içerisinde yükselen mi?
Yoksa daha adil bir düzenin kurulmasına katkı sağlayan mı?
21. yüzyılın Türkiye açısından asıl soruları bunlardır.
Ve belki de bütün bu uzun tartışmayı tek bir cümleyle özetlemek mümkündür:
Türkiye artık yalnızca dünyanın nereye gittiğini takip eden bir ülke değil; dünyanın nereye gitmesi gerektiğine dair sözü, iddiası ve sorumluluğu olan bir ülke olmak zorundadır.
Çünkü tarih yeniden akıyor.
Eski yataklar dar geliyor.
Yeni yollar açılıyor.
Ve bütün müdahalelere, mukavemetlere ve geciktirme çabalarına rağmen; su, akış yolunu bulmuştur.
