Yanan sadece ormanlar değil; bir milletin geleceği, umudu ve doğal mirası kül oluyor…
Türkiye, son yıllarda yaz mevsimiyle birlikte ne yazık ki artık yalnızca sıcak hava dalgalarını değil, aynı zamanda ülkenin dört bir yanında peş peşe meydana gelen büyük orman yangınlarını da konuşur hâle gelmiştir. Televizyon ekranlarında yükselen alevler, sosyal medyada paylaşılan duman bulutları, tahliye edilen yerleşim yerleri, gökyüzünü kaplayan siyah dumanlar ve görev başında canını ortaya koyan ekiplerin görüntüleri artık toplumun hafızasında sıradanlaşmaya başlamış olsa da, aslında yaşanan her yangın, ülkemizin doğal zenginliklerinden, ekonomik gücünden, ekolojik dengesinden ve geleceğe bırakacağı en önemli miraslarından biraz daha eksilmesine neden olmaktadır. Çünkü orman yangınları yalnızca ağaçların yanması anlamına gelmemekte; binlerce canlı türünün yaşam alanlarının yok olması, su havzalarının zarar görmesi, toprağın verimliliğini kaybetmesi, iklim dengesinin bozulması, kırsal ekonominin zayıflaması ve gelecek nesillerin yaşam kalitesini doğrudan etkileyecek çok yönlü sonuçlar doğurmaktadır.
Bir ağacın yetişmesi için onlarca yıl, hatta bazı türlerde yüz yılı aşan bir zaman dilimi gerekirken, aynı ağacın birkaç dakika içerisinde tamamen yanarak kül olması, doğanın dengesinin ne kadar hassas olduğunu ve insan ihmali ile iklim koşullarının birleştiğinde ne denli büyük felaketlerin ortaya çıkabileceğini açıkça göstermektedir. Bugün yalnızca Türkiye'de değil, dünyanın birçok ülkesinde yaşanan büyük orman yangınları, artık çevre bilimcilerin veya ormancıların tek başına çözebileceği bir mesele olmaktan çıkmış; afet yönetimi, kriz yönetimi, iklim değişikliği politikaları, sürdürülebilir kalkınma hedefleri ve ulusal güvenlik stratejilerinin ortak çalışma alanlarından biri hâline gelmiştir. Çünkü büyük ölçekli yangınların etkisi yalnızca yandığı bölgeyle sınırlı kalmamakta; hava kalitesinden tarımsal üretime, turizm gelirlerinden enerji altyapısına, içme suyu kaynaklarından halk sağlığına kadar çok geniş bir alanda hissedilmektedir.
Bugün gelinen noktada üzerinde durulması gereken en önemli gerçeklerden biri, orman yangınlarının artık "olağan" kabul edilmemesi gerektiğidir. Her yaz benzer görüntülerle karşılaşıyor olmamız, bu afetlerin normalleştiği anlamına gelmemeli; tam tersine, risklerin giderek büyüdüğünü ve mevcut mücadele yöntemlerinin yeniden değerlendirilmesi gerektiğini göstermelidir. Çünkü afet yönetiminin temel amacı yalnızca meydana gelen olaylara müdahale etmek değil, afet oluşmadan önce riskleri azaltmak, olası zararları en aza indirecek hazırlıkları yapmak ve toplumun direnç kapasitesini artırmaktır. Eğer her yıl aynı bölgelerde benzer büyüklükte yangınlar yaşanıyor, aynı acılar tekrar ediliyor ve benzer kayıplar veriliyorsa, burada yalnızca iklim koşullarını suçlamak yeterli olmayacak; risk yönetiminden arazi planlamasına, erken uyarı sistemlerinden kamu farkındalığına kadar birçok başlığın yeniden ele alınması gerekecektir.
Bilimsel veriler, son yıllarda küresel sıcaklık ortalamalarının sürekli yükseldiğini, yağış rejimlerinin değiştiğini, uzun süren kuraklık dönemlerinin arttığını ve özellikle Akdeniz Havzası'nın iklim değişikliğinden en fazla etkilenecek bölgeler arasında yer aldığını ortaya koymaktadır. Türkiye'nin coğrafi konumu nedeniyle bu risklerden doğrudan etkilendiği artık tartışmasız bir gerçektir. Artan sıcaklıklar, düşen nem oranları ve zaman zaman saatte onlarca kilometreyi bulan kuvvetli rüzgârlar, küçük bir kıvılcımın dakikalar içerisinde yüzlerce hektarlık alanı etkileyen büyük bir yangına dönüşmesine neden olabilmektedir. Bu nedenle günümüzde orman yangınlarını yalnızca "bir kıvılcımın sonucu" olarak değerlendirmek doğru değildir; asıl mesele, o kıvılcımın böylesine büyük bir felakete dönüşmesini mümkün kılan risk ortamının oluşmuş olmasıdır.
Ne yazık ki yapılan araştırmalar, orman yangınlarının çok büyük bölümünün insan kaynaklı olduğunu göstermektedir. Söndürülmeden bırakılan kamp ateşleri, gelişi güzel atılan sigara izmaritleri, anız yakılması, enerji nakil hatlarında meydana gelen arızalar, ormanlık alanlarda kullanılan iş makinelerinden çıkan kıvılcımlar, bilinçsiz piknik faaliyetleri ve zaman zaman kasıtlı olarak çıkarılan yangınlar, doğanın zaten kırılgan hâle gelmiş dengesini daha da ağır bir tehditle karşı karşıya bırakmaktadır. Bu tablo bize çok açık bir gerçeği göstermektedir: Bugün yaşadığımız yangınların önemli bir kısmı kader değil, önlenebilir ihmaller zincirinin sonucudur. Dolayısıyla yangınlarla mücadele yalnızca alevlerle savaşmak değil, ihmalle mücadele etmek, bilinç oluşturmak ve riskleri önceden ortadan kaldırmak anlamına da gelmektedir.
Afet yönetimi açısından bakıldığında, orman yangınlarının artık klasik yangın söndürme yaklaşımıyla ele alınması yeterli değildir. Modern afet yönetimi anlayışı; risk analizi, tehlike haritalarının hazırlanması, erken uyarı sistemlerinin kurulması, teknolojik gözetleme altyapılarının geliştirilmesi, toplumun bilinçlendirilmesi, kurumlar arası koordinasyonun güçlendirilmesi ve afet sonrası iyileştirme süreçlerinin bilimsel esaslara göre yürütülmesini zorunlu kılmaktadır. Çünkü afet yönetimi yalnızca olay anındaki müdahaleden ibaret değildir; asıl başarı, yangının hiç başlamamasını sağlayacak sistemleri kurabilmek ve olası riskleri daha olay meydana gelmeden önce kontrol altına alabilmektedir.
Günümüzde yapay zekâ destekli görüntü analiz sistemleri, termal kameralar, insansız hava araçları, uydu tabanlı izleme teknolojileri, meteorolojik risk modellemeleri ve büyük veri analizleri sayesinde yangın riski taşıyan bölgeler çok önceden belirlenebilmekte, duman oluşumu saniyeler içerisinde tespit edilebilmekte ve müdahale ekipleri henüz yangın büyümeden olay yerine yönlendirilebilmektedir. Teknolojinin bu kadar geliştiği bir dönemde hâlâ yalnızca ihbar telefonlarına bağlı bir sistemle mücadele yürütmek, geleceğin afetlerine geçmişin yöntemleriyle çözüm aramak anlamına gelecektir. Artık teknoloji destekli afet yönetimi, tercih değil zorunluluktur.
Ancak teknolojik yatırımlar tek başına yeterli değildir. Çünkü afetlere karşı en güçlü savunma, bilinçli toplumdur. Ormanların korunması yalnızca kamu kurumlarının veya yangın söndürme ekiplerinin sorumluluğunda görüldüğü sürece başarı sınırlı kalacaktır. Toplumun her bireyi, ormanda yakılan küçük bir ateşin ya da dikkatsizce yere atılan bir sigara izmaritinin binlerce hektarlık alanı yok edebileceğini bilmeli; çevre bilinci, afet kültürü ve doğa sevgisi çocukluk çağından itibaren eğitim sisteminin temel unsurlarından biri hâline getirilmelidir. Çünkü yangınların önlenmesinde en etkili araçlardan biri, gelişmiş ekipmanlardan önce gelişmiş toplumsal bilinçtir.
Orman yangınlarının etkileri yalnızca yangının sürdüğü saatler veya günlerle sınırlı değildir. Yangın sonrasında toprağın organik yapısı bozulmakta, bitki örtüsü ortadan kalkmakta, erozyon riski önemli ölçüde artmakta, ilk yoğun yağışlarda sel ve taşkın ihtimali yükselmekte, barajlara taşınan sediment miktarı artmakta ve su kaynaklarının kalitesi olumsuz etkilenmektedir. Bunun yanında, yaban hayatının yaşam alanlarını kaybetmesi, biyolojik çeşitliliğin azalması ve karbon yutak alanlarının yok olması, yalnızca bölgesel değil küresel ölçekte çevresel sonuçlar doğurmaktadır. Başka bir ifadeyle, bugün yanan her hektar orman yalnızca bugünü değil, gelecek on yılları da etkileyecek uzun vadeli bir çevresel kayıp anlamına gelmektedir.
Ülkemizin afet yönetimi sistemi son yıllarda önemli tecrübeler kazanmış olsa da, değişen iklim koşulları ve büyüyen riskler karşısında bu kapasitenin sürekli geliştirilmesi gerektiği açıktır. Yangın söndürme filosunun güçlendirilmesi, kara ekiplerinin sayısının artırılması, orman yollarının iyileştirilmesi, su ikmal noktalarının yaygınlaştırılması, yerel yönetimlerin yangın risk planlarının güncellenmesi, gönüllü ekiplerin profesyonel eğitimlerden geçirilmesi ve kurumlar arasında gerçek zamanlı veri paylaşımının sağlanması, yalnızca bugünün değil geleceğin de en önemli yatırım alanlarından biri olarak görülmelidir. Çünkü afet yönetiminde yapılan her önleyici yatırım, afet sonrasında harcanacak çok daha büyük ekonomik kaynakların önüne geçmektedir.
Unutulmamalıdır ki güçlü ülkeler yalnızca afet meydana geldiğinde hızlı müdahale eden ülkeler değildir; aynı zamanda afetlerin meydana gelme ihtimalini azaltan, riskleri bilimsel yöntemlerle yöneten ve toplumunu afetlere karşı hazırlayan ülkelerdir. Orman yangınlarıyla mücadelede de başarı, yalnızca söndürülen yangın sayısıyla değil, hiç başlamayan yangınların sayısıyla ölçülmelidir. İşte bu nedenle risk azaltma politikaları, iklim uyum stratejileri, çevre eğitimi, teknolojik yatırımlar ve güçlü kurumsal koordinasyon, geleceğin en önemli güvenlik başlıklarından biri olarak değerlendirilmelidir.
Bugün ülkemizin dört bir yanında yükselen her duman, aslında bize yalnızca bir yangını değil, doğaya karşı sorumluluklarımızı da hatırlatmaktadır. Eğer ormanlarımızı yalnızca yaz aylarında konuşuyor, yangınlar söndükten sonra unutuyor ve bir sonraki yaz aynı acıları yeniden yaşıyorsak, sorunu değil sadece sonuçlarını yönetiyoruz demektir. Oysa gerçek afet yönetimi, alevlerin yükseldiği anda değil; kışın yapılan planlamalarda, ilkbaharda yürütülen eğitimlerde, yıl boyunca sürdürülen denetimlerde ve toplumun her kesiminde oluşturulan ortak bilinçte başlar. Çünkü yanan yalnızca orman değildir; yanan, nefes aldığımız hava, içtiğimiz su, üzerinde yaşadığımız toprak, ekonomik geleceğimiz, biyolojik zenginliğimiz ve çocuklarımıza emanet edeceğimiz vatandır. Ormanları korumak, çevreyi korumanın ötesinde, ülkenin geleceğini, afetlere karşı direncini ve sürdürülebilir kalkınmasını korumaktır; bu nedenle bugün atılacak her doğru adım, yarın yaşanabilecek büyük felaketlerin önüne geçecek en değerli yatırım olacaktır.
