Dr. Dursun Gizli

Denizin yuttuğu gemiler, devletin omuzladığı sorumluluk

Dr. Dursun Gizli

Gelişen teknolojiye rağmen gemi kazaları günümüzde de devam ediyor. Bir geminin battığını duyduğumuzda aklımıza arama-kurtarma ekipleri, sahil güvenlik, dalgıçlar ve enkaz çalışmaları geliyor. Fakat deniz kazaları, geçmişte de yalnızca denizde yaşanan felaketler değildi. Bir geminin batması; can kayıplarının yanı sıra kurtarma, batık çıkarma, kamu malını koruma ve kazazedelerin ailelerine sahip çıkma sorumluluğunu da beraberinde getiriyordu.

Geçtiğimiz günlerde Kıbrıs seferinde batan bir gemiye ilişkin haberler, deniz kazalarının tarih boyunca taşıdığı ağır sonuçları yeniden hatırlattı. Osmanlı arşivleri, bu tür felaketlerin ardından devletin nasıl harekete geçtiğini ve denizin dibinde kalan bir geminin bile nasıl bir kamu meselesine dönüştüğünü gösteren çok sayıda örnek barındırıyor. Bu konuda Halil Sahillioğlu, İdris Bostan, Mustafa Çırpan, Şenay Özdemir, Burak Kocaoğlu ve Gökay Karaduman-Dorukan Selçuk’un çalışmalarına bakılabilir.

Denizin yuttuğu gemiler, devletin omuzladığı sorumluluk

İSTANBUL ÖNLERİNDE DENİZ KAZALARI

Osmanlı kayıtlarında gemi kazaları için çoğunlukla “kazazede” nitelemesi kullanılırken, çatışmalarda batan gemiler için “gark olmak”, yananlar içinse “ihrak olmak” tabirleri öne çıkıyordu. Kazaların en önemli sebeplerinden biri şiddetli fırtınalardı.

Akdeniz ve Karadeniz’in sert hava şartları, ahşap tekneleri kimi zaman açık denizde, kimi zaman da sığındıkları limanlarda batırabiliyordu. Seyir teknolojisinin kısıtlılığı, karaya oturmalar, su alma ve kıyılarda tüccar gemilerini yağmalamak isteyenlerin yaktığı sahte fener ışıkları da kazalara davetiye çıkarıyordu.

1742-1779 yılları arasındaki İstanbul Ahkâm Defterleri’nden yararlanılarak yapılan bir araştırmada, özellikle Kasım ve Aralık aylarında yoğunlaşan 138 farklı kaza tespit edilmiştir. Kazaların yüzde 43’ünün Avrupa yakasının Karadeniz girişinde, yani İğneada, Midye ve Terkos hattında meydana geldiği ortaya konulmuştur. Anadolu yakasındaki Şile, Kefken ve Kandıra hattı ise yüzde 29’luk oranla ikinci sırada yer almıştır.

Bu veriler, Karadeniz’den Boğaz’a giriş yapmaya çalışan gemilerin, dönemin yetersiz seyir teknolojisi ve ani fırtınalar nedeniyle ciddi bir batık riskiyle karşı karşıya kaldığını göstermektedir.

Denizin yuttuğu gemiler, devletin omuzladığı sorumluluk

650 KİŞİLİK GEMİDEN KURTULAN 6 KİŞİ

Osmanlı tarihinin en ağır deniz felaketlerinden biri, 1785 Kasım’ında I. Abdülhamid’in padişahlığı döneminde meydana geldi. Vasıf ve Taylesanizâde tarihlerine göre hadise şöyle gerçekleşmişti:

Mürg-i Bahri isimli gemi, 1785 baharında Akdeniz’e açıldı. Tersane-i Âmire kaptanlarından Ülgünlü Arnavut Uzun Hasan Kaptan ve İkinci Reis Mehmed’in idaresindeki gemide 650 mürettebat bulunuyordu. 1772’de Rodos’ta yapılan ve yaklaşık 30 metre boyunda olan gemi, 1784’te vefat eden Cafer Paşa’nın muhallefatından devlete intikal etmişti.

Mürg-i Bahri, Akdeniz’de dolaşırken donanma-i hümayundan uzaklaştı. Adalar Denizi’nde, Amargos Adası açıklarında şiddetli bir fırtınaya yakalandı. Ardı ardına gelen dalgalar, geminin baş kısmındaki ağaçtan yapılmış arslan figürünü yerinden kopardı. Denize düşen heykel, dalgaların etkisiyle gemiye çarparak gövdesinin delinmesine ve su almasına sebep oldu.

Gemi battı. 650 kişilik mürettebattan yalnızca 6 kişi kurtulabildi.

Geminin güvertesindeki kaptan köşkü de yerinden koparak denize düşmüş, denizin etkisiyle içindekilerle birlikte sahile doğru sürüklenmişti. Bu sayede 6 kişi mucize eseri hayatta kalmıştı. Boğulan gemi personelinin ailelerine ise devlet tarafından yardımlar yapıldı.

Kısa bir süre sonra, 1799’da İzmir’den asker taşıyan başka bir gemi de demirliyken şiddetli fırtınaya yakalandı. Mürettebat gemiyi kurtarabilmek için lenger halatlarını kesmesine rağmen başarılı olamadı. Askerlerin bir kısmı kayıklarla karaya çıkarılabildi.

DENİZİN DİBİNDEKİ DEVLET İŞİ

Bir geminin battığı haberi İstanbul’a ulaştığında, kazanın meydana geldiği bölgedeki yöneticilerden bilgi talep ediliyor ve batığın bulunduğu yerin araştırılması emrediliyordu. Bu iş için çoğu zaman donanmadan kaptanlar görevlendiriliyor, yerel yöneticilerden de kendilerine yardımcı olmaları bekleniyordu.

Batıkta ne bulunduğunun tespit edilmesi gerekiyordu. Bunun için keşif yapılıyor, çıkarılabilecek malzemeler belirleniyor ve deftere kaydediliyordu. Bu sürecin en önemli figürleri ise dalgıçlardı.

Batıkların denizden çıkarılmasında “sömbeki” adı verilen dalgıçlardan yararlanılıyordu. Sömbekiler, denizin dibindeki batıklara dalarak çıkarılabilecek malzemeleri tespit ediyor ve bunların yüzeye çıkarılmasını sağlıyordu.

1794 yılında yaşanan bir olay, bu sistemin nasıl işlediğini açıkça göstermektedir. Anapa Kalesi’ne gönderilmek üzere 14 büyük top taşıyan bir gemi Samsun civarında batmıştı. Bunun üzerine Tersane-i Âmire’den iki dalgıç gönderildi. Buradaki işlerini tamamlayan dalgıçlar, daha sonra Sinop açıklarındaki başka batıklardan lengerleri çıkarmak üzere de görevlendirildi.

1771 yılında Çeşme’deki batıklar için ise 20 dalgıç görevlendirilmiş; bunların bir kısmı Sömbeki Adası’ndan, bir kısmı da Filyos’tan getirilmişti.

Bir gemi battığında devletin karşılaştığı sorunlardan biri de batığın yağmalanmasıydı. Denizin dibine oturan gemilerin içindeki toplar, lengerler ve demir malzemeler oldukça değerliydi. Devlet görevlileri olay yerine ulaşmadan önce bazı kişilerin batığa müdahale ettiği durumlar yaşanıyordu. Özellikle topların izinsiz çıkarılması ciddi bir problem teşkil ediyordu.

Devlet bu nedenle batıklara ait malzemelerin izinsiz çıkarılmasını ve satılmasını engellemeye çalışıyordu. Hatta olayın üzerinden yıllar geçtikten sonra bile bir batığa ait malzemelerin çıkarıldığı veya satıldığı öğrenilirse soruşturma yapılabiliyordu. Malzemeleri izinsiz çıkaranların İstanbul’a gönderilmesi ve ortaya çıkan zararın tazmin edilmesi istenebiliyordu. Buna karşılık, batık malzemelerini çıkarıp muhafaza eden ve devlet görevlilerine teslim eden kişiler de ödüllendirilebiliyordu.

Deniz, gemileri yutuyor; fakat geride kalan sorumluluğu ortadan kaldırmıyordu. Osmanlı’da bir geminin batması, yalnızca denizde yaşanan bir felaket değil, devletin insanına, malına ve geride kalan ailelere karşı sorumluluğunun sınandığı bir hadiseydi.

Yazarın Diğer Yazıları