Bir zamanlar Osmanlı ordusunun Avrupa karşısında korkulan gücü olan Yeniçeri Ocağı, yüzyıllar sonra kendi devletinin karşısında silahını bıraktı. 15 Haziran 1826 gecesi başlayan isyan, yalnızca bir askerî ocağın değil, Osmanlı'nın yüzyıllardır taşıdığı bir düzenin de sonunu getirecekti.
Osmanlı ordusunun en önemli askerî birliklerinden olan yeniçeriler, 16. yüzyılın sonlarından itibaren disiplinlerini ve askerî vasıflarını giderek kaybettiler. Yeniçeri Ocağı'nı ilk defa ortadan kaldırmayı düşünen kişinin II. Osman olduğu söylenir. Ancak onun amacının ocağı tamamen kaldırmak mı, yoksa yeniden disipline etmek mi olduğu kesin değildir. Genç padişah başarılı olamadığı gibi hayatını da kaybetti.
IV. Murad'ın sert yönetimiyle yeniden disipline sokulan ocak, onun ölümünden sonra eski hâline dönmekte gecikmedi. Zamanla askerî bir teşkilat olmanın ötesine geçen yeniçeriler, siyasi ve sosyal hayatta da belirleyici bir güç hâline geldiler. İsyanları ve padişahların tahttan indirilmesindeki rolleri, devlet otoritesini giderek zayıflattı.
18. yüzyılın ikinci yarısında peş peşe alınan mağlubiyetler Osmanlı Devleti'ni askerî reform arayışına itti. III. Selim döneminde Yeniçeri Ocağı'na doğrudan dokunmadan Avrupa usulünde talimli asker yetiştirmek amacıyla yeni bir ordu kurulmak istendi. Ancak kendilerini tehdit altında gören yeniçeriler ayaklandı, III. Selim tahttan indirildi ve reform hareketi başarısızlığa uğradı.
II. Mahmud, amcasının oğlu III. Selim'in başına gelenleri ve sadrazamı Alemdar Mustafa Paşa'nın öldürülmesini unutmadı. Bu nedenle yeniçerilere karşı aceleci davranmadı. Uzun süre hazırlık yaptı, onları yalnızlaştırdı ve ordunun diğer kesimleriyle ulema ve halkın desteğini kazanmaya çalıştı.
EŞKİNCİ OCAĞI KURULDU
II. Mahmud, nihai hesaplaşmaya hazırlanırken Yeniçeri Ocağı içindeki kendisine karşı çıkabilecek isimleri de etkisiz hâle getirdi. Yeniçeri ağası Ağa Hüseyin Paşa bu süreçte önemli rol oynadı. Ocağın kaldırılmasından kısa süre önce Liege'den gizlice silah da getirildi.
29 Mayıs 1826'da devlet adamları, şeyhülislam, ulema ve yeniçeri ocağının ileri gelenlerinin katıldığı bir toplantı yapıldı. Osmanlı ordusunun eski savaş usullerinde kaldığı, Avrupa ordularının ise yeni taktikler geliştirdiği ve bunun mağlubiyetlerde önemli rol oynadığı vurgulandı.
Toplantıda Rum isyanı sırasında Mora'da başarı gösteren Mısır ordusu örnek gösterildi. Bunun üzerine “Eşkinci” adıyla yeni ve düzenli bir askerî teşkilat kurulmasına karar verildi. Yeniçeri Ocağı'ndaki 51 ortanın her birinden 150 kişinin alınması planlanıyordu.
Fakat Eşkinci Ocağı'nın kurulması, II. Mahmud'un daha büyük planının önemli bir parçasıydı. 11 Haziran'da eşkincilerin Avrupa tarzı üniformalarla talime başlayacağının ilan edilmesi, yeniçerilerin beklenen tepkisini ortaya çıkardı.
Bu sırada Boğaz'daki askerlerin İstanbul'a nakli için hazırlıklar yapıldı. Medrese öğrencileri ve halkın desteği sağlandı; topçu, humbaracı ve tersane ocaklarının padişahın yanında yer alması güvence altına alındı. Yeniçeri Ocağı'nın bazı üst düzey subayları da padişahı destekliyordu.
Artık son hesaplaşmanın şartları hazırlanmıştı.
SON İSYANLARI OLDU
Yeniçeriler 15 Haziran 1826 Perşembe gecesi isyan ettiler. Güneşin ilk ışıklarıyla birlikte Etmeydanı'nda toplanıp burada meşhur kazanları son defa kaldırdılar. Sayıları 2 bini bulan yeniçeriler iki kola ayrıldılar. Nakılcı Mustafa önderliğindeki grup Bâbıâli'yi basarken, Sarhoş Mustafa liderliğindeki ikinci grup ise Beyazıt'taki Necib Efendi'nin konağını yağmalayıp Ağa Kapısı'nı bastılar.
İsyan başladığında II. Mahmud, Beşiktaş Sarayı'ndaydı. Sadrazam, yeniçerilerin isyan edip ileri gelen devlet adamlarının evlerini yağmalamaya başladıklarını vakit kaybetmeden padişaha bildirdi. Gelişmelerden haberdar olan padişah hemen saltanat kayığına binerek doğruca Topkapı Sarayı'na geldi. Şeyhülislam Tahir Efendi, Topkapı Sarayı'na davet edildi. Sarayda devlet adamları ile bir toplantı yapıldı ve toplantıda yeniçerilere taviz verilmemesi gerektiği yönünde karar alındı.
Asileri oyalamak için de Raşid Efendi görevlendirilmişti. Raşid Efendi, ocağın ileri gelenleriyle toplantı yaparak asileri oyalamıştı. Yeniçeriler, yeni askeri sistemi kabul etmediklerini söyleyip sadrazam ve yeniçeri ağası başta olmak üzere bazı devlet adamlarının kellelerini istediler.
Yeniçeriler her isyanda olduğu gibi bu defa da kellesini istedikleri devlet adamlarının listesini saraya sundular. Saraydan gelen cevapta, "padişahın emir almaya değil, ancak vermeye alışık olduğu, istedikleri devlet adamlarının katiyen verilmeyeceği" belirtilmiş ve "kayıtsız şartsız teslim olmazlarsa katledilecekleri" bildirilmişti.
Şeyhülislam da asilerin katledilmesinin vacip olduğu ve bunlara karşı sürdürülen savaşta ölenlerin şehit olacaklarına dair fetva verdi. Sancak-ı şerif, nakibüleşraf ve ulema eşliğinde Sultanahmet Camii'ne getirilip minbere yerleştirildi. İstanbul'un dört bir tarafına gönderilen tellallar, padişahı seven herkesi Sultanahmet Meydanı'nda, sancak-ı şerif'in altında toplanmaya çağırdı. Tellallar, "Ehl-i İslam olanlar sancak-ı şerifin altında toplansınlar ve Halife'ye itaat nuruyla aydınlansınlar", "Müslüman olup namus ehli olan silahlanıp Sultanahmet'te, Atmeydanı'nda sancak-ı şerifin altına buyursun" diye bağırmışlardı. Saray cephaneliğinden çıkartılan silahlar, padişahın yardımına koşan halka atıldı.
2. OSMAN
KIŞLALARINDA KATLEDİLDİLER
Bütün hazırlıklar bittikten sonra askerler ile halk, gülbanklar ve tekbirlerle, Aksaray'daki yeniçeri kışlalarına doğru harekete geçti. Etrafları kuşatılan yeniçeriler son kez yapılan teslim ol çağrısını kabul etmeyince yeniçeri kışlası topa tutuldu. Karacehennem İbrahim Ağa komutasındaki birliklerin top ateşleri ve kışla çevresindeki evlerin pencere ve çatılarından yağdırılan kurşunlarla yeniçeriler kışlalarında katledildi.
Gece olduğunda Etmeydanı'ndaki kışlalar cesetlerle dolu, duman tüten bir yangın yerine dönmüştü. Sağ ele geçirilenler kısa bir yargılamanın ardından idam edildi. Binlerce yeniçeri öldürülürken, II. Mahmud taraftarlarının kaybının 87 kişi olduğu aktarılır.
Tasfiye kışlalarla sınırlı kalmadı. İstanbul'un kapıları kapatıldı, yeniçeriler takip edildi; yakalananların bir kısmı sürgüne gönderildi, bazıları ise sürgün yerlerinde idam edildi.
19 Haziran 1826'da dükkânların yeniden açılmasıyla İstanbul'da hayat normale döndü. Yeniçeri Ocağı kaldırıldı ve karar fermanlarla imparatorluğun her tarafına bildirildi. Ağa Kapısı, Bâb-ı Fetva olarak ulemaya verildi.
Böylece yaklaşık dört asır boyunca Osmanlı tarihinin en önemli askerî kurumlarından biri olan Yeniçeri Ocağı tarihe karıştı.
Ancak ortadan kaldırılan yalnızca bir askerî ocak değildi. Osmanlı'nın klasik askerî ve siyasi düzeninin önemli bir unsuru da sona ermişti. II. Mahmud bundan sonra askerî yapıdan devlet teşkilatına kadar uzanan geniş kapsamlı reformlara girişti. Yeniçerilerin kaldırılması, Osmanlı'nın Batılılaşma sürecini hızlandıran önemli dönüm noktalarından biri oldu.
VAKA-İ HAYRİYE Mİ, VAKA-İ ŞERRİYE Mİ?
Devrin yazarları ve daha sonraki tarihçilerin birçoğu, yeniçeriliğin kaldırılmasını devletin başına bela olan ve yenilikleri engelleyen bir zümrenin tasfiyesi olarak değerlendirdi ve hadiseyi “Vaka-i Hayriye” olarak adlandırdı.
Bazı tarihçiler ise yeniçerilerin yerine hemen güçlü bir ordunun kurulamamasının Osmanlı Devleti'ni sonraki savaşlarda zor durumda bıraktığını savunarak hadiseyi “Vaka-i Şerriye” olarak nitelendirdi.
15 Haziran 1826 böylece yalnızca Yeniçeri Ocağı'nın değil, Osmanlı'nın yüzyıllardır taşıdığı askerî düzenin de sonunu getirdi. Bir ocak tarihe karışırken, yeni bir Osmanlı düzeninin kapısı açıldı.
Yeniçeriler ortadan kaldırıldı; fakat onların bıraktığı boşluğu doldurmak yıllar aldı.