Hakan Bahçeci

Eskici de eskir mi?

Hakan Bahçeci

Eskici, eski olduğu halde bir eşyayı niye alır? Kimi alet edevatı, kitabı kalemi, yüzüğü tespihi atmayıp biriktirmek neye iyi gelir? Peki ya gündelik eşyalar, misal geçen yıla kadar giydiğiniz ayakkabı nereye gitti, gençliğinizde üzerinizden çıkarmadığınız o havalı cekete ne oldu? Eşyanın da bir ömrü var elbet. İnsan alır, kullanır, bakımını yapar, bozulduğunda tamir ettirir ve mümkünse ömrünü biraz daha uzatırdı.

Ev aletlerinden mutfak eşyasına, mobilyadan tavandaki ampule uzun yıllar kullanılır, sağlamlık en önemli vasıf olarak kabul edilirdi. Sonra sanayi, sonra modern çağ, teknoloji derken üretim artıyor ve hızlanıyor, ürün de satılmayı bekliyor. Çağın havarileri baktılar bu durum kendilerine yaramıyor, makas değiştirdiler. Daha doğrusu alışkanlıklarımız da bir güzel değiştirildi. Eşyalar artık eskidiği için değil, yerlerine yenileri alınsın diye eskimeye başladı. Modern ekonominin bu incelikli (!) buluşuna da planlı eskitme adı verildi.

Ne zarif bir ifade değil mi? Bir ürünü üretirken onun ne zaman gözden düşeceğini ne zaman işlevini yitireceğini ne zaman sahibinin canını sıkmaya başlayacağını önceden hesaplamak… Üstelik bütün bunları tüketicinin iyiliği için yapıyormuş gibi sunmak. İnsanlığın mühendislikte geldiği nokta gerçekten hayranlık verici. Artık yalnızca ürünlerin nasıl çalışacağını değil, ne zaman çalışmayı bırakacağını da tasarlayabiliyoruz.

Modern çağın üretim/tüketim anlayışında bir ürünün yıllarca sorunsuz çalışması, ticari açıdan pek de arzu edilmiyor. Çünkü bir kez satılan ve uzun yıllar kullanılan ürün, sürekli büyümesi beklenen pazarın iştahını pek kabartmıyor. Oysa bozulan bir ürün yeni bir satış, yeni bir reklam, yeni bir kampanya ve elbette yeni bir para akışı demek.

Üreticiler elbette kâr edecek, işletmeler elbette büyüyecektir. Ancak mesele, kazancın hangi noktada insanın yararının önüne geçtiğidir. Bir ürünün daha dayanıklı, daha uzun ömürlü ve daha kolay tamir edilebilir olması teknolojik olarak mümkünken, bütün bu imkânların ne ölçüde kullanıldığı başka bir meseledir. Bir ürünün yıllarca sorunsuz çalışması başarı sayılmalı değil midir? Yoksa asıl başarı, aynı müşteriye birkaç yıl içinde aynı ürünü yeniden satabilmek midir? Görünen o ki bazı hesap cetvellerinde dayanıklılık, her zaman ticari bir meziyet olarak karşılık bulmuyor.

Tamir ettirmek mi? Elbette mümkün. Fakat bazen yedek parçası bulunmaz, bazen tamir ücreti yeni ürünün fiyatına yaklaşır, bazen de üretici çoktan o modelin arkasından el sallamıştır. Tüketiciye seçenek sunulmuştur: Ya uğraşıp eskiyi yaşatacak ya da biraz daha para verip yeninin heyecanına kapılacaktır. Tercih kendisinindir! Sistemin bu kadar özgürlükçü olmasına da ayrıca şapka çıkarmak gerekir.

Üstelik mesele yalnızca ürünlerin bozulması değildir. Bazen ürün sapasağlamdır ama sahibi eskimiştir. Daha doğrusu reklamların, kampanyaların ve bitmek bilmeyen yenilik vaatlerinin karşısında kendisini eski hissetmeye başlamıştır. Geçen yılın telefonu hâlâ aynı telefonu arar, aynı fotoğrafı çeker, aynı mesajı gönderir. Fakat yeni model çıkmıştır bir kere. Kamerası biraz daha iyidir, ekranı biraz daha parlaktır, işlemcisi biraz daha hızlıdır. İnsan da kendisine sorar: Ben bu telefonla daha ne kadar yaşayabilirim?

Tüketim kültürünün asıl başarısı burada saklı herhalde. İhtiyacımız olmayan şeyleri ihtiyaç gibi hissettirmekte, sahip olduğumuz şeylerden bizi soğutmakta ve henüz eskimemiş olanı gözümüzde eskitmekte. Demem o ki şimdinin eskicisi aynı zamanda onun üreticisi.

Üstelik tüketim artık yalnızca bir ihtiyacı karşılama biçimi değil, bir yaşam tarzı olarak sunuluyor. Daha yenisi, daha hızlısı, daha incesi, daha akıllısı… İnsan sahip olduklarıyla mutlu olmaya fırsat bulamadan sahip olmadıklarının eksikliğini hissetmeye başlıyor. Bir ürünün işlevi devam ederken itibarı sona eriyor. Eşya eskimiyor belki ama reklamların dünyasında modası geçiyor.

Böylece insan, hayatını kolaylaştırması gereken teknolojinin peşinden koşarken hayatını tüketmeye başlıyor. Üretim, insanın hayatını kolaylaştırmak için vardı. Zamanla insan, üretimin devam edebilmesi için tüketmek zorunda olan bir müşteriye dönüştü.

Bir zamanlar eşyalarımıza değer verirdik. Şimdi eşyanın değerini, bir sonraki modelin piyasaya çıkış tarihi belirliyor. Kullanmak yerine yenilemek, onarmak yerine değiştirmek, biriktirmek yerine tüketmek hayatın olağan akışı hâline geliyor. Üstelik bu döngünün adı da ilerleme oluyor. İleri, daha ileri derken eskimeye bile izin vermeyen bir çağın içinden geçiyoruz nitekim.

Yazarın Diğer Yazıları