Musab Seyithan

Kul hakkı, Allah'ın affına ipotek koyabilir mi?

Musab Seyithan

İslam dininde üzerinde en fazla hassasiyet gösterilmesi gereken konulardan biri kul hakkıdır. Çünkü kul hakkı yalnızca insanın Allah'a karşı işlediği bir günah değil, aynı zamanda başka bir insanın hukukuna yapılan bir müdahaledir. Bir insanın namaz kılmaması, oruç tutmaması veya başka bir ibadeti terk etmesi, Allah'ın hakkını ihlaldir. Ancak bir insanın malını almak, onurunu zedelemek, iftira atmak, hakkını gasp etmek veya ona haksızlık etmek ise, bir insanın hukukunu ihlal etmektir.

Bu noktada önemli bir soru karşımıza çıkmaktadır: Allah Teâlâ, şirk dışında dilediği bütün günahları affedebileceğini bildirdiği halde kul hakkının ahirette affı yok mudur?

Yüce Allah, Hayat Kitabımızda şöyle buyurur: "Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki günahları dilediği kimse için bağışlar." (4/Nisa:48). Bu ayet, Allah'ın mağfiretinin ne kadar geniş olduğunu göstermektedir. Ancak ayetin anlaşılmasında önemli bir ayrıntı vardır. Kul hakkı, yalnızca Allah'a karşı işlenmiş bir günah değildir. Aynı zamanda bir insanın hakkının ihlal edilmesidir. Dolayısıyla Allah'tan bağışlanma dilemekle birlikte, haksızlığa uğrayan insanın hakkını da gözetmek gerekir. Burada Allah'ın affediciliği ile adaleti, birbirine karşıt iki kavram değildir. Allah hem affedicidir hem de âdildir. O, kullarına asla zulmetmez.

Bu konuda Rasûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Kimin üzerinde din kardeşinin hakkı varsa, dinarın ve dirhemin bulunmayacağı kıyamet günü gelmeden önce onunla helalleşsin." (Buhârî, Mezâlim, 10; Rikāk, 48). Bu hadis, kul hakkının ahirette ne kadar ciddi bir mesele olduğunu ortaya koymaktadır. Dünyada insanlar arasındaki borçlar para ile ödenebilir. Ancak ahirette böyle bir imkân bulunmayacaktır. Orada hesap iyilikler ve kötülükler üzerinden görülecektir.

Peygamberimiz, başka bir hadisinde gerçek müflisi şöyle tarif etmiştir: “Bir insan kıyamet günü namaz, oruç ve zekât gibi ibadetlerle gelir. Fakat dünyada birine sövmüş, diğerine iftira etmiş, bir başkasının malını yemiş ve başka insanlara zulmetmiştir. Bunun üzerine iyiliklerinden hak sahiplerine verilir. İyilikleri tükenirse hak sahiplerinin günahlarından alınarak onun üzerine yüklenir.” (Müslim, Birr ve Sıla, 59).

Bu hadis bize çok önemli bir hakikati öğretmektedir: İbadetlerimizin çokluğu, insanlara yaptığımız haksızlıkların hesabını ortadan kaldırmaz.  

Kul hakkından kurtulmanın yolu ise, bu hakkı ihlal eden kişinin yalnızca tevbe etmekle yetinmeyip gasp edilen malı sahibine geri vermeli, ödenmeyen borcu ödemeli, haksızlık yapılan kişiden helallik istemeli, iftira ve gıybetle zarar verilen kişinin itibarını mümkün olduğunca düzeltmeli, verilen maddi ve manevi zararı telafi etmeye çalışmalıdır. Hak sahibi vefat etmişse hakkı mirasçılarına ulaştırmalıdır.

Peki, kul hakkı ahirette hiç affedilmez mi? Bu soruya dikkatli cevap vermek gerekir. Allah'ın şirk dışındaki günahları dilediği kimse için bağışlayacağını bildirmesi, kul hakkı işleyen herkesin mutlaka cezalandırılacağı anlamına gelmez. Aynı şekilde Allah'ın affediciliği, hak sahibinin hakkının mutlaka karşılıksız bırakılacağı anlamına da gelmez. İslam'ın temel ilkesi adalettir. Ahirette hiçbir insanın hakkı zayi edilmeyecektir. Ancak Allah Teâlâ'nın rahmeti ve lütfu da sonsuzdur. Kul hakkı dahil hiçbir günah Allah’ın af ve mağfiretine ipotek koyamaz. Allah kendi hazinesinden vererek alacaklı kulunu razı edip hakkından vaz geçirerek, kul hakkını ihlal etmiş olan kulunu kurtarabilir. Bu nedenle kul hakkı için "Allah asla affetmez" demek doğru değildir.

İmam Gazali, “İhyâu Ulûm’i Dîn” adlı eserinin onuncu kitabında “Ölüm ve Sonrası” bahsinin 36. sözü olan “Hasımların sıfatı ve Hakların Geri Verilmesi” başlığı altında, Hakim’in Müstedrek adlı eserinde ve İbn Ebî Dünya’nın “Hüsnü Zan” bahsinde zikrettiği, Enes b. Malik’ten gelen şu hadisi naklediyor:

“Bir ara Rasûlullah’ı oturmuş iken gördük ki, mübarek ön dişleri görünecek şekilde gülümsedi. Hz. Ömer sordu:

- Ya Rasûlallah!  Annem babam sana feda olsun, seni güldüren nedir?

- Ümmetimden iki kişi, izzet sahibi olan Allah’ın huzurunda durmuşlardır. Birisi şöyle dedi:

- “Ya Rabbî! Bu kardeşimin bana yaptığı zulmün intikamını al.”  Buna binaen Yüce Allah, haksızlık edene şöyle buyurdu:

- Kardeşine yapmış olduğun haksızlığın cezasını öde.

- Ya Rabbî! Sevaplarımdan bir şey kalmadı ki.

  Bunun üzerine Yüce Allah, hak sahibine:

- Sen ne yapacaksın? Baksana onun sevabından bir şey kalmamıştır.

 Hak sahibi:

- Ya Rabbî! Günahlarımdan yüklensin, der.

  Bunun üzerine Rasûlullah’ın gözleri yaşla dolduktan sonra buyurdu ki: “Muhakkak ki, o gün, tehlikesi büyük bir gündür. Öyle bir gündür ki, insanlar, kendi günahlarının başkası tarafından taşınmasına muhtaç olurlar.” Bu manzara karşısında Allahu Teâlâ, hak sahibine:

- Başını kaldır, cennetlere bak, buyurur. Adam başını kaldırıp der ki:

- Ya Rabbî! Gümüşten yapılmış şehirler, incilerle süslenmiş, altından yapılmış yüksek binalar ve köşkler görüyorum. Acaba bunlar hangi peygamberin, hangi Sıddık’ın veya hangi şehidindir?

           - Kim onun bahasını/değerini verirse onundur.

           - Ya Rabbî! Kimin gücü ona yetebilir?

           - Senin elinde onun bahası vardır.

           - O nedir ya Rabbî?

           - Müslüman kardeşini affetmendir.

           - Ya Rabbî! Ben onu affettim.

              Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurur:

           - Kardeşinin elinden tut, onu da cennete götür.    

              Bunları söyledikten sonra Rasûlullah (s.a.v) şöyle buyurdu:

           - Ey Ashabım! Allah’tan korkunuz. Aranızdaki anlaşmazlıkları hallediniz. Muhakkak ki, Allah; Mü’minlerin arasını ıslah eder.”

           Bu hadis de gösteriyor ki, “kul hakkı” ile giden Mü’mini, eğer Allah isterse, kendi hazinesinden lütufta bulunarak kurtarmakta ve onları anlaştırarak elele cennetine girdirmektedir. Yeter ki, kul olarak hatamızı fark ettikten sonra, onda ısrar etmeyip tevbe ederek Allah’a hakkıyla kulluk yolunda yükselip ilerleyelim. Yeter ki, Allah’ı razı edelim. Kulları razı edip helalliklerini alamasak da Allah’ın göz kamaştıran cennetini görünce sendeki hakkını sevinç çığlıkları atarak helal edecektir.

Sonuç; kul hakkı, İslam ahlakının ve ahiret inancının en önemli meselelerinden biridir. Bir insan Allah'a karşı işlediği günahlardan tövbe edebilir ve Allah'ın mağfiretini umabilir. Fakat başka bir insanın hakkını ihlal ettiğinde, bu haksızlığı gidermek için de sorumluluk taşır. Ahirette hiçbir iyilik ve kötülük karşılıksız kalmayacaktır. Allah kimseye zerre kadar zulmetmeyecektir. Bu nedenle insan yalnızca Allah'a karşı sorumluluklarını yerine getirmeyi değil, diğer insanlara karşı da adaletli olmayı öğrenmelidir. Unutulmamalıdır ki insan, Rabbine karşı işlediği günahlardan tövbe ederek bağışlanmayı umarken, başka bir insanın gözyaşına, alın terine, malına ve onuruna da saygı göstermek zorundadır.

Son söz: Bir insanın günahının büyüklüğü, Allah'ın rahmetinden büyük değildir. Ancak Allah'ın rahmetini, başkalarına haksızlık etmek için bir mazeret hâline getirmek de doğru değildir. Allah'ın rahmetini başkasına zulmetmenin güvencesi olarak da görmemelidir. Hem tevbe etmeli hem de hakkı iade etmek için elinden geleni yapmalıdır.

Yazarın Diğer Yazıları