Essalihin Camii’nin minberini gördünüz mü? Selçuklu ilçesi Sancak Mahallesi Kınalı Keklik Sok. No: 4 adresinde bulunan bu camide minber klasik şekilde değil yatay biçimde yerleştirilmiş. Yani mihrap ile minber aynı duvarda yapılmış. İlk ziyaretimde camide cuma namazını kılmıştım. Cami, ağaçlandırılmış geniş ve ferah bir bahçe içerisinde yer alıyor. Avlusunda ise bir şadırvan bulunuyor. Sonbaharın kışa yaklaştığı günlerde cami bahçesi, sararıp gazele dönmüş çınar yapraklarıyla kaplıydı. Caminin kubbesiyle uyumlu iki minaresi bulunuyor. Kubbe kenarlarında denge ve süs unsuru olan fener şerefeleri ise estetik bir görünüm oluşturuyor. Aziziye Camii’nin minarelerini andıran küçük pencereli minareler cami içine ayrı bir aydınlatma sağlıyor. Camide mavi tonların hâkim olduğu boydan boya kaplı çini süslemeler dikkat çekiyor.
Camide Cuma namazını cemaat yoğunluğundan içeri girmeden son cemaat yerinde kılmıştım. Daha sonraki gidişimde biraz daha erken gidip caminin iç kısmında yer aldım. Bilindiği üzere minber, camilerde mihrabın sağ tarafında, kıble duvarına dik açı oluşturacak şekilde konumlandırılır. Essalihin Camii'nde ise minber, mihraba paralel olacak şekilde yatay olarak ve duvara bitişik konumlandırılmış. Daha önce karşılaşmadığım bir tarz olunca biraz şaşkınlık yaşadım. Namaz sonrası camide kalıp iç mimarisini inceledim.
Caminin ikinci katı veya balkon katı denilen ve genelde kadınların kullanımına tahsis edilen kısmın sağ ve sol duvar boyunca geniş yer kapladığını gördüm. Benim tahminime göre minber, kare planlı camide cemaate daha fazla yer açmak amacıyla mihrapla aynı duvar üzerinde konumlandırılmıştı. Minber cami ve ibadethane mimarisi içinde mihrap, vaaz kürsüsü, müezzin mahfili gibi unsurlarla birlikte bir bütündür. Minber, camilerde cuma ve bayram günlerinde hatibin hutbe okuduğu, merdivenle çıkılan, kapısı ve üst bölümünde sahanlığı bulunan önemli bir mimari unsurdur. Ahşap, mermer ve tuğla gibi farklı malzemelerden yapılabilir. Minberin cami mimarisindeki yeri, işlevinin yanı sıra sanatsal ve sembolik özellikleriyle de önem taşır. (Cami Planlama ve Tasarımı Kılavuzu, T.C. Cumhurbaşkanlığı Diyanet İşleri Başkanlığı, 2021)
Merdivenli yapıda, imamın sesini cemaatin daha iyi duyabilmesi amaçlanmıştır. İmamın minberden cemaate yaptığı dinî konuşmaya hutbe denilmektedir. Minber kelimesi nebr kökünden türemiştir. “Yükselerek çıkılan yer” demektir. İslam mimarisinde minberin ilk örneği, Hz. Muhammed (sav) döneminde Medine'deki Mescid-i Nebevi'de kullanılan sade bir yapıydı. Ilgın ağacından iki basamak ve bir oturma yerinden ibaret üç kademeli bir minber yapılmıştı. (https://islamansiklopedisi.org.tr/minber)
Zamanla İslam coğrafyasının genişlemesiyle birlikte minberler, bulundukları bölgenin kültürel ve sanatsal özelliklerini bünyesine katarak evrim geçirmiştir. Özellikle Emeviler, Abbasiler, Fatımiler ve Anadolu Selçukluları dönemlerinde minber sanatı zirveye ulaşmıştır. Selçuklu minberleri, ince ahşap işçiliği ve geometrik desenleriyle tanınırken, Osmanlı minberleri zarif hatları ve mermer/taş kullanımının da devreye girmesiyle özgün bir kimlik kazanmıştır. Anadolu'da Selçuklulardan günümüze kadar uzanan zengin bir minber sanatı geleneği mevcuttur. Minberlerin üzerindeki süslemeler, ahşap işçiliği, sedef kakmalar, oymalar ve hat sanatı uygulamaları ile dönemin mimari ve sanatsal anlayışını yansıtır. Zaman içerisinde minber yapımında taş, mermer ve ahşabın yanı sıra kündekârî tekniği de kullanılmıştır. Geometrik motiflerle süslenen ve abanoz gibi dayanıklı ağaçlardan yapılan minberler, ince işçilikleriyle yüzyıllar boyunca varlıklarını korumuştur. (https://www.cetinkayaahsap.com.tr/blog/minber-nedir)
Konya farklı minber tarzları açısından zengin bir potansiyele sahiptir. Anadolu Selçuklularından kalan ve tamamı ahşap olan minberlerin en eskisi Konya Alâeddin Camii minberidir. Kitabesinden hicri tarihle 550 (Miladi 1155) yılında tamamlandığı anlaşılmaktadır. Kündekârî tekniğindeki minberin kapı açıklığı dilimli bir sivri kemerle, üç yanı frizlerle süslenmiştir. Söveleri ise kozalaklarla son bulur. Üçgen biçimindeki taç kısmının ortasında kûfî hatla yazılmış Mü'minûn Suresi'nin 16. ayeti vardır. Aynalık kısmında altı köşeli yıldız motifinin tekrarıyla bir kompozisyon oluşturulmuş ve buraya caminin ilk bânisi Sultan I. Mesud’un adının geçtiği kûfî kitâbe yerleştirilmiştir.
Konya’nın Taç Mahal’i olarak nitelendirdiğim Aziziye Camii minberi ise modern bir karakter taşır. Gödene taşından yapılan caminin minberi mermer malzemeden ve yörede "gök taş" olarak bilinen mavimsi taştan Türk Barok üslubunda yapılmıştır. Alt kısımdaki süpürgelik bölümü sivri kemerli galeri şeklinde tasarlanmıştır. Yan aynalıklar ise Barok ve Ampir dönemine özgü kıvrım dal, akantus yaprağı ve çiçek kabartmalarıyla bezenmiştir. (https://www.yenihaberden.com/burasi-konyanin-tac-mahali/1820849/)
Minber basamaklarının tek sayılı olması da geleneksel mimari anlayışta Peygamberimizin minberine duyulan saygıyla ilişkilendirilmiştir. Minberin mihrabın sağ tarafında olması müstehap sayılmıştır. Hz. Muhammed'in (sav) toplumunun hem dinî hem de siyasî lideri olması dolayısıyla minber, dinî hutbelerin yanında siyasî mesajların da verildiği, yönetimin toplumla iletişim kurduğu önemli bir araç olmuştur. Bu nedenle ilk dönemlerde halife seçilen kişi, Hz. Peygamber'in minberine çıkarak biat almış; görevlendirmeler ve atamalar minberden duyurulmuş, görev alan veya görevi devreden valiler de minbere çıkarak durumu halka ilan etmişlerdir. Minber, bir anlamda devlet yönetiminde meşruiyetin ilan edildiği ve pekiştirildiği bir yer olmuştur. (Minberin Cami Mimarisine Katılımı. Yılmaz Can, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, VIII (2008), sayı: 3, s. 12-17)
Cami mimarisinde zaman zaman alışılmışın dışında uygulamalarla da karşılaşmak mümkündür. Essalihin Camii'ndeki yatay minber de bu farklı örneklerden biridir. Alışageldiğimiz minber düzeninden ayrılan bu uygulama, caminin mimari tercihi bakımından dikkat çekici bir özellik taşıyor. Sancak Mahallesi'nden yolu geçenlerin Essalihin Camii'ne uğrayarak bu farklı minberi görmelerini tavsiye ederim. Belki de bugüne kadar defalarca önünden geçtiğiniz veya namaz kıldığınız bir camide, gözünüzden kaçan böyle ilginç bir mimari ayrıntı vardır.
