Konya, Anadolu’nun en önemli tarihî ve kültürel merkezlerinden biridir. Antik dönemlerden itibaren önemini koruyan, kelimenin tam anlamıyla kadim bir başkent geçmişine sahip olan şehir, 9-10 bin yıllık tarihiyle insanlığın tarımla uğraşmaya başladığı dönemlere kadar uzanan zengin bir medeniyet birikimini barındırmaktadır. Anadolu Türk-İslam kültürünün önemli merkezlerinden biri olan Konya, farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan çok katmanlı bir şehirdir.
Her şehrin toplumsal belleğinde yer etmiş kurumları, yapıları ve yaşantı biçimleri vardır. Bunların bir kısmı zamanla ortadan kalkarken bir kısmı da sonraki dönemlere ulaşarak varlığını sürdürür. Şehirlerin fizikî yapısını oluşturan mimari eserler, anıtlar ve güvenlik amaçlı yapılar kadar insanların yaşantıları, inançları, değerleri ve folkloru da kent kimliğini meydana getirir. Konya’nın yitik mirası derken öncelikle fizikî eserleri ele alıyorum. Şehrin kaybolan ve unutulan tarihî yapıları arasında Kanuni Bedesteni, Muallimler Birliği binası, Muvakkithane, Nalıncı Baba Türbesi, Cumhuriyetin 10. Yıl Anıtı, Yusuf Şar Konağı, Ziyaiyye Medresesi ve Türbe Hamamı gibi eserler bulunmaktadır.
Mazide kalan ve elimizden kayıp giden mimari ve tarihî eserlerden biri de Konya Kalesi ve surlarıdır. Tarihçilerin ve seyyahların eserlerinde Konya Kalesi ve surları hakkında ayrıntılı bilgiler bulunmaktadır. Dönemin siyah beyaz fotoğrafları da bu tarihî yapıları tanımamıza ışık tutmaktadır. 1884 yılında Ahmedek/Zindankale'yi, 1905 yılında ise Larende surlarını gösteren fotoğraflar, şehrin kaybolan tarihî dokusunun önemli belgeleridir. Eski şehirlerin çoğu surlarla çevrilidir. Surlar, tarihî şehir dokusunu oluşturan ve şehirlere kimlik kazandıran kültür varlıklarının başında gelir. Konya da kadim geçmişi boyunca savunma ve güvenlik amacıyla inşa edilmiş kalesi, burçları, şehir kapıları ve surlarıyla önemli bir tarihî merkez olmuştur. Son günlerde Şükran Mahallesi'ndeki kentsel dönüşüm çalışmaları sırasında Larende Kapısı kalıntılarının ortaya çıkarılması, Konya Kalesi'ni yeniden şehrin gündemine taşımıştır.
Ülkemizde Kayseri, İstanbul, Karaman, Diyarbakır, Sinop, Ankara ve Çeşme gibi birçok şehirde günümüze kadar korunarak ulaşmış kale ve sur yapıları görülebilmektedir. Konya ise bu açıdan şanssız şehirlerden biridir. Özellikle 15. yüzyıldan sonra işlevini yitiren iç ve dış kale zamanla harap olmuştur. Surların bir bölümü yıkılmış, 19. yüzyıldan itibaren de devlet eliyle yapılan valilik binası, okul ve cami gibi yapıların inşasında sur taşlarından yararlanılmıştır. Halkın da zamanla kontrolsüz biçimde bu taşları kendi yapı ihtiyaçları için kullandığı bilinmektedir.
Konya surlarının genel yapısı, Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubat döneminde 12 kapılı dış kale ve Alâeddin Tepesi çevresindeki iç kaleden oluşuyordu. Seyyahların anlatımları, tarihî kayıtlar ve akademik çalışmalara göre dış kalenin uzunluğu yaklaşık 5-6 kilometreydi. Kalenin krokileri, burç ve kapı sayıları çeşitli çizimlerle günümüze ulaşmıştır. Numune Hastanesi, Fenni Fırın civarı, Akder İşhanı inşaatı ve Kültürpark çevresi gibi bazı noktalarda kale ve sur kalıntıları ortaya çıkarılmıştır. Ancak bu kalıntıların bir kısmı korunup restore edilmek yerine yapıların altında bırakılmıştır. Çok katlı otoparkın ve bir otelin altında kalan sur kalıntıları özel düzenlemelerle koruma altına alınmış ve görülebilir hâle getirilmiştir. Bunun dışında surların ve kale kapılarının önemli bir bölümü bina ve yolların altında bırakılmış, üzerleri kapatılmış veya tamamen ortadan kaldırılmıştır. Bazı noktalarda ise arkeolojik incelemeler yapılarak kalıntılar kayıt altına alınmış ve fotoğraflanmıştır. (Prof. Dr. Haşim Karpuz, “Ortaya Çıkan Konya Sur Kalıntıları Yok Edilmemelidir”, Akademik Sayfalar, 2012, Cilt 12, Sayı 29.)
Konya kalesi denildiğinde iç kale, dış kale ve Ahmedek olmak üzere içten dışa doğru şekillenen kademeli savunma yapıları anlaşılmalıdır.
İç Kale
İç Kale, bugün Alâeddin Tepesi olarak bilinen höyük üzerinde yer almaktadır. Oval plana sahip olan iç kale, doğudan batıya 330, kuzeyden güneye 450 metre uzunluğunda olup yaklaşık 94.200 metrekarelik bir alanı kaplamaktadır. 1941 yılında R. O. Arık tarafından Alâeddin Tepesi'nde yürütülen kazılarda, iç kalenin çevresinde muhtemelen farklı dönemlere ait iki sıra sur kalıntısı bulunmuştur. Bu bulgular, kalenin geçmişinin MÖ 2000'lere kadar uzandığını göstermektedir.
Sultan I. Mesut'un Bizans saldırılarına karşı tamir ettirdiği surlar, II. Kılıçarslan dönemindeki ilavelerle son şeklini almıştır. Emir Siraceddin Ahmet tarafından yaptırılan burca ait 600 Hicrî/1203-1204 Miladî tarihli kitabe günümüzde Konya Taş ve Ahşap Eserler Müzesi'nde bulunmaktadır. 1190 yılındaki Haçlı kuşatmasında iç kalenin ele geçirilememesi, surların sağlamlığını ortaya koymaktadır.
İç kalede Selçuklu sarayı, müştemilat, bahçeler, meydan, Cuma Camii, Alâeddin Köşkü, darphane, mescit ve medrese gibi yapılar bulunuyordu. Bu yapı topluluğu, kalenin hem sultanların ikametgâhı hem de şehrin yönetim ve askerî merkezi olduğunu göstermektedir. Alâeddin Tepesi'nin çevresi çift sıra sur ve iç-dış hendeklerle kuşatılmış, kaleye seyyar köprülerle geçiş sağlanmıştır.
Konya Kalesi, Sultan I. Alâeddin Keykubat döneminde, 1221 yılında iç ve dış kale sistemiyle en gelişmiş görünümüne ulaşmıştır. Kalenin yapım masrafları sultan ve toplumun ileri gelen emirleri tarafından karşılanmıştır. İnşaat faaliyetleri için mimarlar, ustalar ve ressamlar getirilmiş; sultanın emriyle burçların, surların ve kapıların yerleri çizimlerle belirlenmiştir. Sultan bu çizimleri titizlikle inceleyerek gerekli düzeltmeleri yaptırmış, devlet ileri gelenlerini de kalenin yapımına katkıda bulunmaları için teşvik etmiştir.
Dış Kale
Dış kalede 140 beyin yaptırdığı birer burç ile sultanın yaptırdığı dört burç bulunuyordu. On iki kapının dördü Alâeddin Keykubat, sekizi ise emirler tarafından inşa ettirilmişti. Şehre giriş ve çıkışlar bu kapılardan sağlanıyordu. Larende, Çeşme, Ertaş ve Yeni Kapı bizzat Alâeddin Keykubat tarafından yaptırılmış ve zengin biçimde süslenmişti.
Sultan, emirlerin yaptırdıkları burç ve surlara kendi adlarını vermelerine de müsaade etmiştir. On iki kapı; devletin gücünü ve ihtişamını göstermek amacıyla antik dönemden ve Roma döneminden kalan çift başlı kartal, aslan ve Herkül heykelleri, rölyefler, devşirme malzemeler ve kitabelerle süslenmiştir. Selçuklularda aslan figürü güç ve koruyuculuğu, kartal ise Orta Asya inançlarında kutsallığı ve koruyucu ruhu simgeliyordu. Bu figürler kale kapılarında bir tür koruyucu sembol olarak kullanılmıştır.
Konya Kalesi'ne ait mimari parçaların ve kitabelerin bir bölümü İnce Minareli Medrese Müzesi'nde sergilenmektedir. Bunlar arasında Alâeddin Keykubat tarafından yaptırılan burç ve kaleye ilişkin kitabe, 20 kitabe parçası, balıklı ve kartallı kale kitabeleri, iki çift başlı kartal, kanatlı melek, yirmi kadar aslan, bağdaş kurmuş insan figürü, insan başlı kuş (siren), iki gergedan-fil mücadelesi ve iki ejder kabartması bulunmaktadır. Kitabelerden yalnızca birinde 617/1221 tarihi yer almaktadır. Bu süslemeler ve devşirme eserler, kalenin bir dönem adeta açık hava müzesi görünümünde olduğunu göstermektedir.
Kale, tarihî kullanım süreci içerisinde farklı dönemlerde çeşitli saldırılara ve onarımlara maruz kalmıştır. 1255 yılından sonra Moğol hükümdarı Baycu Noyan surların bir bölümünü yıktırmıştır. 1276 yılında Karamanoğlu Mehmet Bey, Konya'yı ele geçirerek dış kale kulelerinden yedisini yıktırmış ve yeniden inşa ettirmiştir. Osmanlı-Karamanoğulları mücadeleleri sırasında surlar tekrar harap olmuştur. Fatih Sultan Mehmet'in 872/1467 yılında kaleyi tamir ettirdiğine ilişkin bir kitabe bulunmaktadır. 998/1590 yılında ise III. Murat döneminde surların onarımı gerçekleştirilmiştir. Konya Kalesi'nden günümüze ulaşan 20 kitabe, İnce Minareli Müze envanterinde bulunmaktadır.
1835 yılında Konya'yı gezen Charles Texier, hem iç hem de dış kalenin ayakta olduğunu aktarmaktadır. Kale, 18. yüzyıla kadar işlevini sürdürmüş, ardından önemini yitirerek yıkılmaya başlamıştır. 19. yüzyılda kalenin tımarları dağıtılmış ve görevlileri tasfiye edilmiştir. 1834-1835 yıllarından sonra sur taşları yeni yapıların inşasında kullanılmaya başlanmıştır. İç kale daha önce yıkılmış ve ortadan kalkmıştır. 1882 yılına gelindiğinde dış kaleden de neredeyse hiçbir iz kalmamıştır.
Alman asıllı haritacı ve seyyah Carsten Niebuhr'un 1776 tarihli planında dış kale düzensiz oval bir görünüme sahiptir. Şemseddin Sami kaleyi iki ucu sivri, balık şeklinde tarif ederken Fransız coğrafyacı Vital Cuinet de kuzey-güney doğrultusunda uzanan, ucu sivri balık görünümünde bir plandan söz etmektedir. Surların yaklaşık 5-6 kilometre uzunluğunda, üç metre kalınlığında ve on metre yüksekliğinde olduğu tahmin edilmektedir. Hendeğin genişliği 10-15 metre civarındaydı. Saldırılara karşı hendeğe su dolduruluyor, kapılara geçiş ise ahşap asma köprülerle sağlanıyordu. Sur duvarları kesme taş kaplama, moloz taş dolgu ve koyu renkli kireç harç kullanılarak inşa edilmişti. Hendekler aynı zamanda Meram yönünden gelen sel sularının şehre zarar vermeden kuzeydoğudaki göle ulaşmasını sağlıyordu.
Dış Kale, Kapı Camii'nin doğusundan başlayarak kuzeye doğru İstanbul Caddesi boyunca uzanıyor, İsmet Paşa İlkokulu civarından Hapishane Caddesi'ne, oradan Zindankale önünden güneye, ardından Sahip Ata Caddesi ve Havuzlu Meydan üzerinden yeniden Kapı Camii'ne ulaşıyordu.
Dış kalenin kapıları şunlardı: Telli Kapı, Aksaray Kapısı, Debbağlar Kapısı, Ertaş Kapısı, Halkabeguş Kapısı, Ayaz(s) Kapısı, Sille Kapısı, Antalya (Meram) Kapısı, Çeşme Kapısı, Yeni (Demir) Kapı, Larende Kapısı ve At Pazarı (Pazar) Kapısı. Evliya Çelebi, Osmanlı döneminde bu on iki kapıdan yalnızca dördünün açık kaldığını aktarmaktadır. (https://www.konyapedia.com/makale/2789/konya-kalesi)
Surlar
Surların geçmişteki durumunu gösteren önemli görsel kaynaklar da bulunmaktadır. Matrakçı Nasuh'un 16. yüzyıla ait minyatüründe Konya, surlarla çevrili olarak gösterilmiştir. 18. yüzyılda şehrin planını çizen C. Niebuhr, iç kaleyi, dış surları ve kale kapılarını belirtmiştir. Léon de Laborde'un 1827 tarihli gravürlerinde de sur kapıları sağlam durumdadır. Ancak 19. yüzyılın sonlarına doğru surlar kullanım dışı kalmış, taşları sökülerek kamu ve özel binaların yapımında kullanılmıştır.
Osmanlı döneminde olduğu gibi Cumhuriyet döneminde de Konya'nın tarihî şehir dokusu bütüncül biçimde korunamamıştır. Özellikle Larende tarafındaki surlar ve kale kapıları 1925-1940 yılları arasında ortadan kaldırılmıştır. Sur kalıntılarına bitişik evler istimlak edilerek yıkılmış, Larende Caddesi açılmıştır. Bugünkü Mümtaz Koru İlkokulu karşısından başlayarak Sahip Ata Camii'ne kadar uzanan alanda yeni evler ve dükkânlar yapılmıştır.
Ahmedek - Zindankale
Konya Ahmedek'i, Alâeddin Tepesi'ni çevreleyen iç kaleden ayrı olarak şehrin savunması amacıyla inşa edilmiş bir hisardır. Günümüzde Zindankale olarak bilinen mevkide yer almaktaydı. Zamanla hapishane olarak kullanılması nedeniyle Zindankale adıyla anılmıştır. Ahmedek'in dış surlardan önce yapılmış olması ihtimal dahilinde olup şehrin güvenliği için inşa edildiği açıktır. Önce iç kaleyi koruyan, daha sonra dış kale sistemiyle birlikte şehrin savunmasına katkıda bulunan yapısı, Konya'nın çok katmanlı savunma stratejisini göstermektedir.
Çevresi hendekle kuşatılmış olan kaleye ahşap bir köprüyle giriliyordu. Yapı, 19. yüzyılda hızla harap olmuş ve 1842 yılında büyük ölçüde yıkılmıştır. 1891 yılında yalnızca güney kulesi ayakta kalmış, 20. yüzyılın başlarında ise tamamen ortadan kalkmıştır. Tanzimat döneminde şehirlerin modernleştirilmesi sürecinde Konya surlarıyla birlikte Ahmedek de yok olmuştur.
2017 yılında Konya Büyükşehir Belediyesi tarafından yürütülen otopark inşaatı sırasında Ahmedek'in temellerine ulaşılmıştır. Bunun üzerine proje yeniden düzenlenmiş ve Zindankale sur kalıntılarının sergilenmesi amacıyla özel bir bölüm oluşturulmuştur. (https://kulturenvanteri.com/yer/konya-ahmedek/)
Bugün Konya'da bir zamanlar şehri çevreleyen surların varlığı, çoğu insan için neredeyse bilinmeyen bir geçmişe dönüşmüştür. Eski kale kapılarının bulunduğu noktalar, günümüzde kentsel hareketliliğin önemli kavşakları olarak varlığını sürdürürken surların kendisi büyük ölçüde kaybolmuş, bazı yerlerde ise yapılaşma altında parçalı izler hâlinde kalmıştır.
Konya surlarının ortadan kalkışı ani bir yıkım sonucu gerçekleşmemiştir. Uzun yıllara yayılan ihmal, taşların başka yapılarda kullanılması ve 19. yüzyılda hız kazanan kentsel dönüşüm uygulamaları bu kaybın başlıca nedenleri olmuştur. 2024 yılında başlayan kazılarda Larende Kapısı'nın ortaya çıkarılması, bu açıdan önemli bir gelişmedir. Konya Büyükşehir Belediyesi ile Kültür ve Turizm Bakanlığı iş birliğinde yürütülen çalışmalar kapsamında sur hattına ait yaklaşık 120 metrelik bölüm ile kapı temelleri açığa çıkarılmıştır. Kazılarda kapının yaklaşık 11 metre genişliğinde anıtsal bir girişe sahip olduğu, sur duvarlarının yaklaşık üç metre kalınlığında sandık duvar sistemiyle inşa edildiği, ayrıca hendek ve köprü düzenine ait izlerin bulunduğu tespit edilmiştir. (https://konyabulteni.com/konyanin-kaybolan-surlari-ic-kale-ve-dis-sur-sistemi/)
Alâeddin Tepesi ile birlikte Şükran Mahallesi'ndeki Larende Kapısı ve sur kalıntılarının bulunduğu alanlar, iki ayrı arkeopark olarak düzenlenmelidir. Larende Kapısı ve surlarla birlikte çevrede bulunan Sırçalı Medrese, Sahip Ata Camii ve Külliyesi, Hasbey Dârülhuffâzı, Emir Nureddin Türbesi ve İhtiyarettin Çeşmesi gibi tarihî eserler de bütüncül bir anlayışla korunmalı ve yaşatılmalıdır. Arkeoparklar, açık hava müzesi konseptiyle tasarlanmalıdır. Sekiz asır önce inşa edilmiş kale ve surların farklı dönemlerdeki görünümleri dijital simülasyonlarla yeniden canlandırılmalı, sultan mumyalarının kişiliğe büründürülmesi çalışmalarında olduğu gibi ziyaretçilere dinamik ve etkileyici bir görsel anlatım sunulmalıdır. (Ömer Tokgöz, https://konyabulteni.com/konyanin-kaybolan-surlari-ic-kale-ve-dis-sur-sistemi/)
Kaleden günümüze birkaç gravür, 1884 yılında çekilmiş bazı fotoğraflar ve İnce Minareli Müze'de sergilenen mimari parçalar ile kitabeler dışında pek az şey kalmıştır. Ancak kalenin hatırası bugün üç ayrı yerde yaşamaktadır. Asıl adı İhyaiyye olan cami, Telli Kapı ve At Pazarı Kapısı'na yakınlığı nedeniyle zamanla Kapı Camii adıyla anılmaya başlanmıştır. Bab-ı Aksaray Kapısı ise bulunduğu alandaki mahalleye adını vermiştir. Bugün adı değişen ve unutulan bu mahallede kapının hatırasını yaşatan tek unsur Bab-ı Aksaray Çeşmesi'dir. Larende Kapısı ise Karaman istikametine açılması nedeniyle adını günümüze kadar taşımış ve bugün bir cadde adı olarak yaşamaya devam etmiştir.
Kale ve sur taşlarının neden bir taş ocağı gibi kullanıldığı ise üzerinde düşünülmesi gereken bir konudur. Keşke Konya Kalesi'ni, Selçuklu Köşkü'nü, Ahmedek'i ve surlarını yok etmeseydik. Acil taş ihtiyacı nedeniyle bu eserlerin söküldüğü yönündeki yaklaşım, durumu izah etmekten çok mizahi bir varsayımla açıklamaya benzemektedir. Hazır ve işlenmiş taşı herkes kullanmak ister. Sille, Keçi Muhsine ve Gödene taşı gibi kaynaklardan malzeme temin etmek belki maliyeti artıracak veya işçilik süresini uzatacaktı. Ancak tarihî eserleri ortadan kaldırmanın bedeli, yalnızca taşın ve yapının kaybı değildir.
Osmanlı'nın son dönemlerinde ve erken Cumhuriyet yıllarında Alâeddin Tepesi çevresindeki Konya evlerini, cadde açmak ve henüz bugünkü ölçülerde olmayan trafik ihtiyacını karşılamak adına yıkmasaydık, bugün Konya evleri ile Konya Kalesi'nin ve surlarının yokluğunu konuşmak yerine özgün hâlleriyle varlıklarını görebilirdik.
Kadim şehir dokusu korunarak güncel ihtiyaçlara yönelik modern yapılanmalar da hayata geçirilebilirdi. Bunun için tarihî mirası gözeten imar planları uygulanmalıydı. Yanlışın neresinden dönülürse kârdır. Geçmişte tarihî eserlere karşı takınılan hoyrat tutum ve yanlış uygulamalar yerine bugün Konya'nın kale kapılarını ve surlarını ortaya çıkarma çalışmalarının tercih edilmesi son derece önemli bir adımdır. Kaleler yalnızca taş duvarlardan ibaret değildir; milletlerin hafızasında, türkülerinde ve hatıralarında da yaşamaya devam eder. Estergon Kalesi türküsü de bu tarihî hafızanın musikimizdeki yansımalarından biridir.
Tarihî eserler şehirlerin hafızasıdır. Onları yaşatmak, kolektif belleğimizi korumaktır. Bugün ayakta kalan tarihî eserlerimizi kaybetmeden korumalı, kaybettiklerimizi ise tarihî belgelere ve bilimsel verilere dayanarak yeniden ihya edip şehre kazandırmalıyız. Konya Kalesi ve surlarından geriye kalan izler, bu konuda atılacak adımlar için önemli bir fırsattır. Bu çalışmaların kararlılıkla sürdürülerek tarihî kalıntıların korunması ve şehrin kültür hayatına kazandırılması, gelecek kuşaklara bırakacağımız değerli bir miras olacaktır.
Barış Manço – Estergon Kalesi
https://www.youtube.com/watch?v=__RFQKN1Hwc&list=RD__RFQKN1Hwc&start_radio=1




