Sonunda ne oldu?
Prof. Dr. Fatih Mehmet Öcal
Ne amaçla çıkarıldığı dahi net olarak dünya kamuoyuna açıklanamayan, ABD ve israil tarafından İran üzerine çullanılan savaşın, ikinci ayı dolmak üzeredir. Savaşın tarafları açısından bakıldığında kimin kazançlı kimin zararlı çıktığı konusunda bir mutabakattan söz etmek mümkün değildir. Ama herkesin kabul ettiği bir gerçek var ki, o da; gelişmiş, gelişme yolunda ve geri kalmış ülke ayırt etmeksizin küresel ekonominin tümden kaybettiği ve şu an savaş dursa üstelik taraflar anlaşsa bile, zaten savaş öncesi bir çok sorunla boğuşan küresel ekonominin, uzun yıllar kendine gelemeyeceğidir. Savaş öncesi 70 $ civarındaki petrolün yüksekliğinden ve üretim maliyetlerini artırmasından şikâyet ediliyor ve düşürülmesi gerektiğinden söz edilirken, Trump’ın ipe sapa gelmez, dengesiz ve çelişkili açıklamaları dolayısıyla önce çok kısa süreler içinde volatil bir seyir takip ettikten sonra sırayla 90 $ ve 100 $’ı test edip 104 $ seviyesine yükselmesinin ekonomilerde meydana getirdiği tahribatın onarılması için çeyrek yüz yıldan daha fazla zaman gerektiği otoriteler tarafından dile getirilmektedir.
Başlangıçta hiç hesaba katılmayan yada cesaret edemeyeceği düşünülen İran’ın, Hürmüz Boğazını kapatmasıyla petrol ve türevleri, tarımsal kimyasallar yanı sıra makine ekipmanlarının karşılıklı geçişinin engellenmesi hem üretim sürecini yavaşlattı hem de maliyetlerini artırdı. Böylece enerji piyasaları çıkışlı olmak üzere tüm reel alt sektörler ve buna bağlı olarak da finans sektöründe kriz beklenenden ve tahmin edilenden ciddi boyuttadır. Yani savaşta kaybeden ABD, İran ve israil değil, şimdi ve gelecekte dahil olmak üzere tüm diğer ülkelerdir. Açık bilgi kaynaklarında yayınlanan bilgilerden Uluslararası Enerji Bakanı Avrupa’nın 6 haftalık jet yakıtı kaldığını, havayolu şirketlerinin uçuş seferlerini azalttıklarını hepimiz okumaktayız. Bu vakitten sonra gündemi meşgul eden soru, ABD’nin mi yoksa İran’ın mı savaş şartlarına ne kadar dayanabilecekleri, kimin önce pes edeceğidir. Açıklamalara bakıldığında, taraflardan hiç birinin ayranım ekşi demediği yani geri atmayı düşünmediği şeklindedir ki, savaş sürecinde kendi halklarına ve dünya kamuoyuna bu tür açıklamalar yapmaları normal karşılanmalıdır. Ancak de facto, küresel ekonominin petrol fiyatlarının artmasına bağlı olarak yapısal, derin ve uzun yıllar kalıcı etkiler doğuracak küresel boyutta enflasyon ve durgunluk (stagnation) ile yaşamak zorunda kalacağıdır. ABD’nin Hürmüz Boğazı’nı kapatma restine karşı Babül Mendep Boğazı’nı da riskli hale getirmesi, ülkelere yüklenecek maliyeti daha artıracağı da, bir başka olumsuz realitedir.
Başkanı kim olursa olsun; ABD’nin yönetim bakış açısı değişmeyeceğine, israile önemli ve kalıcı yaptırımlar uygulanamayacağına, 200 civarındaki ülkenin çok ama çok büyük kesimi ABD ve yancılarının kuklası olmaktan kurtulamayacağına, bu durumdan şikayetçi olan başta Türkiye, Çin, Rusya, İran, Pakistan, Kuzey Kore, Endonezya gibi ülkeler birlik olup NATO, BM, FED, ECB gibi alternatif kurumlar kuramayacaklarına göre, yeni normal kalıcı istikrarsızlık ve belirsizliktir. Tek gerçek bu, her ülke ekonomisini, siyasetini, toplumsal yapısını kısaca hesabını, kitabını buna göre yapsın. Demokrasi, insan hakları, evrensel hukuk kuralları, çağdaşlık, özgürlük, bize şu ülkemi saldıracak gibi lafların hepsi boştur. Her ülke halkı, akşam özgür sabah uyandığı zaman işgal edilmiş bir ülkeye uyanabilir.
