Prof. Dr. Ramazan Altıntaş

Ehl-i Sünnet'in itidal çizgisi ve dışlayıcı dini söylemler

Prof. Dr. Ramazan Altıntaş

İslam inanç esaslarının ve itikadi yapısının en temel taşıyıcı sütunlarından birini, hiç şüphe yok ki yaratıcının sonsuz merhameti ile kulun bu merhamet karşısındaki psikolojik ve ameli duruşu oluşturmaktadır. İslam akidesine göre kul, dünya hayatındaki imtihan sürecini yürütürken tek taraflı bir duygusal savrulmaya kapılmamalı aksine Allah’ın azabından korkma ve O’nun sonsuz bağışlamasından ümitvar olma duyguları arasında hassas ve sarsılmaz bir denge kurmalıdır. Bu denge o kadar hayatidir ki, kul ne kadar derin günahlara batmış olursa olsun, ne kadar büyük kusurlar işlemiş bulunursa bulunsun, Allah’ın rahmetinden ümidini kesmesi bizzat ilahi naslarla, ayet ve hadislerle kesin bir dille yasaklanmıştır. Örneğin Kur'an-ı Kerim'de Zümer Suresi 53. ayette yer alan “De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine günahta haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphe yok ki Allah, bütün günahları affeder”  beyanı, bu merhamet kapısının genişliğini açıkça ilan eder.

Bu bağlamda ahiret hayatının en büyük teselli ve koruma mekanizmalarından biri olan şefaat müessesesi de, ilahi adaletle çelişen bir kayırma değil, tam aksine bu kapsayıcı ilahi merhametin ahiretteki en somut tecellilerinden ve yansımalarından biri olarak kabul edilir. İslam inancında şefaat, amellerindeki eksiklikler, kusurlar ve hatta işledikleri büyük günahlar sebebiyle azabı hak etmiş olan müminlerin, bizzat Allah’ın izni ve rızası dâhilinde, peygamberler veya salih kulların aracılığıyla kurtuluşa ermelerine ya da hâlihazırdaki manevi derecelerinin yükselmesine vesile olan koruyucu bir mekanizmadır. Hayatının büyük bir kısmını ihmallerle, hatalarla ve isyanla geçirmiş bir kul dahi, ömrünün son anlarında göstereceği halisane ve samimi bir yönelişle hayırlı bir sona ulaşma imkânına her an sahiptir. Çünkü Hz. Muhammed’in (s.a.v.) sahih hadislerinde buyurduğu üzere “Ameller ancak nihai sonuçlarına, yani son nefesteki durumlarına göre değer kazanır.” Bu ilahi düstur, insanoğluna son nefesine kadar yaşayan, dinamik ve hiçbir zaman sönmeyecek bir ümit ışığı sunarak onu yeisten (ümitsizlikten) kurtarır.

Öte yandan, İlahi rahmetin bu geniş ve kuşatıcı kapısını aralayan, kulu manevi kirlerinden arındırarak adeta anasından doğduğu günkü gibi tertemiz bir fıtrata döndüren en önemli ameli dinamik ise şüphesiz ki samimi bir tövbe müessesesidir. İslam fıkhında, kelam ve ahlak felsefesinde tövbenin geçerli ve makbul sayılması, yalnızca dille ve lafzi olarak tekrarlanan birtakım “istiğfar” kalıplarından ibaret görülmemiş, aksine çok katı ve ameli şartlara, psikolojik dönüşümlere bağlanmıştır. Kulun doğrudan doğruya yaratıcıya karşı, yani Allah hakkını ihlal ederek işlediği günahlarda tövbenin kabul edilebilmesi için, kalbin derinliklerinde samimi bir pişmanlık duyulması, söz konusu günahtan derhal ve kesin olarak vazgeçilmesi ve bir daha o hataya dönmemeye dair kesin bir azim gösterilmesi ilk ve kaçınılmaz adımı oluşturur. Ancak ihlal edilen, gasp edilen ya da haksızlığa uğratılan hak bir insana aitse, yani ortada bir “kul hakkı” varsa, bu durum sadece seccade başında gözyaşı döküp manevi bir tövbe etmekle asla ortadan kalkmaz ve affa mazhar olmaz. İslam’ın en temel sarsılmaz ilkelerinden olan adalet ve hakkaniyet prensibi gereği, maddi veya manevi olarak gasp edilen hakların mutlak surette sahiplerine iade edilmesi, haksızlığın tazmin edilmesi veya hak sahibinden yüz yüze, rıza ekseninde helallik alınması dini bir zorunluluktur. Örneğin bir kimsenin malını haksız yere alan, birine iftira atan ya da gıybet eden kişi, gidip o şahıstan helallik almadıkça veya malını geri vermedikçe ilahi mahkemede temizlenemez. Hak sahibinin öldüğü, kaybolduğu veya kendisine ulaşmanın mutlak surette imkânsız hale geldiği uç durumlarda ise, fıkhi bir zaruret ve manevi tazmin yolu olarak, hak sahibinin adına iyiliklerin, hayır hasenatın artırılması, onun ruhuna ithafen sadakalar verilmesi ve dualar edilmesi gerekir ki ilahi adalet terazisinde kulun borcu hafifleyebilsin.

Kulların dünya hayatındaki amellerinin niteliği ne olursa olsun, onların ahiret ahvali, nihai konumları ve ebedi akıbetleri hakkında kesin, bağlayıcı ve kategorik hükümler vermek ise tamamen gayb âlemine ait, beşerin sınırlarını aşan bir konudur. Zira gaybın mutlak ve eksiksiz bilgisi yalnızca yüce Allah’ın zatına mahsustur. İslam adabına, ahlakına ve inanç esaslarına göre, hayattayken ya da vefatından sonra bir kimse hakkında peygamberlerin vahye dayalı bildirimleri hariç olmak üzere “bu kişi kesin olarak cennetliktir” veya “bu kişi kesin olarak cehennemliktir” şeklinde kesin yargılarda bulunulması, çok büyük bir itikadi tehlikeyi ve inançsal sapmayı beraberinde getirir. Çünkü hiç kimse ama hiçbir fani, yeryüzünde Allah adına tasarrufta bulunma, O'nun mutlak iradesini sınırlama, ipotek altına alma veya O'nun hükmünü önceden tayin etme salahiyetine, yetkisine sahip değildir. Toplumda ve bireylerde baş gösteren bu tür kesin ve dogmatik yargılar, İslam dairesi içerisindeki diğer bireyleri inanç yönünden acımasızca sorgulama, onları kolayca dinden çıkmış sayma yani “tekfir etme” ve nihayetinde toplumdan, ümmetten dışlama eğilimlerini besleyen son derece tehlikeli, yıkıcı yaklaşımlardır. Nitekim İslam tarihi boyunca bu tür aşırı dışlayıcı ve radikal söylemler, Müslüman toplumların birlik ve beraberliğini sarsmış, iç çatışmalara zemin hazırlamış ve dinin özündeki sevgi, merhamet ve adalet iklimini gölgelemiştir. Her kulun kalbindeki ihlası, samimiyeti ve son nefesinde hangi inanç üzere dünyadan göç ettiğini bilmek ancak her şeyi hakkıyla bilen Allah'ın takdirindedir. Dolayısıyla insana düşen vazife hüküm kesmek değil, kendi akıbeti için endişelenmektir.

Nitekim tarihsel süreç incelendiğinde, kulun amelleri, günahları ve ahiretteki akıbeti meselesi, İslam mezhepleri ve fırkaları arasında çok derin, felsefi ve fikri ayrılıkların, hatta kanlı çatışmaların yaşanmasına sebep olmuş en çetin tartışma alanlarından biridir. İslam düşünce tarihinde ortaya çıkan Hariciler ve Mu'tezile gibi, ameli imanın ayrılmaz, kopmaz bir parçası ve rüknü kabul eden radikal ve akılcı fırkalar, büyük günah (kebire) işleyen bir müminin, eğer bu günahından dolayı dünyada samimi bir tövbe etmeden ölürse, ahirette imanı yok sayılacağı için ebediyen cehennemde kalacağını ileri sürerek son derece katı, tavizsiz ve aşırı bir tutum sergilemişlerdir. Onların bu katı teorilerine karşılık, İslam dünyasının ana gövdesini ve ana damarını oluşturan Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat (özellikle Eş'arilik ve Maturidilik) âlimleri, büyük günah işleyen bir müminin günahı sebebiyle asileşeceğini ve fasık olacağını kabul etmekle birlikte, kalbindeki tevhid inancını ve imanını kaybetmediği sürece asla dinden çıkmayacağını ve ebedi olarak cehennemde kalmayacağını savunmuştur. Ehl-i Sünnet akidesine göre bu günahkâr mümin, ya ilahi adaletin bir gereği olarak hak ettiği cezayı cehennemde çekerek temizlenecek ya da peygamberlerin şefaati, salihlerin duası ve her şeyin üstünde olan ilahi affın, merhametin tecellisiyle doğrudan cennete girerek nihai kurtuluşa erecektir.

Hâsıl-ı kelâm, günümüz modern dünyasında, özellikle sosyal medya mecralarında ve dijital platformlarda, nassların derinliğinden ve bütüncül mantığından uzak, sığ ve dışlayıcı olan bu eski radikal fikirlerin, Harici zihniyetinin kalıntılarının adeta yeniden canlandırılmaya ve genç zihinlere aşılanmaya çalışılması, İslam’ın ana kaynakları olan Kur'an ve Sünnet nasslarının bütüncül, köklü, metodolojik ve doğru bir şekilde, ehil âlimlerin rehberliğinde yeniden anlaşılmasını, anlatılmasını ve yaşatılmasını kaçınılmaz bir zorunluluk haline getirmektedir.

Yazarın Diğer Yazıları