Prof. Dr. Ramazan Altıntaş

Müslüman insanın olgunlaşma süreçleri

Prof. Dr. Ramazan Altıntaş

İslam düşünce geleneğinde insan,  pasif bir seyirci veya tesadüfi bir varlık değil, nefsani temayülleri ile ahlaki tekâmülü arasında sürekli seçimler yapan dinamik bir öznedir. Zihinsel ve ruhi olgunlaşma süreci, soyut bir inanç iddiasından ziyade somut ameller, ahlaki disiplin, tarihsel farkındalık ve sarsılmaz bir varoluşsal direnç hattı üzerinden şekillenir. Bu yetkinleşme süreci, bireyin iç dünyasındaki niyet disiplininden başlayarak toplumsal yapıların kaderini belirleyen sosyolojik yasalara kadar uzanan kuşatıcı bir mimariye sahiptir.

İnsan zihninin ve davranışlarının yönünü belirleyen ilk ivme, ufkunu dikey bir idealizme açmasıyla başlar. Sınırlı, fani ve araçsal olan dünya hayatının dar kalıplarına sıkışmış bir zihin, aşkın bir hedefe kilitlenmedikçe potansiyelini gerçekleştiremez. İslam metafiziğinde varoluşsal çaba, nihai olarak sonsuz ve sınırsız bir gayeye yönelmek durumundadır. Ancak bu gaye, dünyadan el etek çekmek ya da münzevi bir hayata çekilmek anlamına gelmez. Aşkın olana yönelme bilinci, bireyi kendi dar benliğinin sınırlarından çıkararak daha büyük bir hakikatin parçası kılma işlevi görür.

Ufku aşkın bir ideale açılan bireyin ilk sınavı, toplumsal ilişkilerinde gösterdiği ahlaki olgunluktur. Düşünce tarihinde karakterin asıl sınanma alanı, bireyin başkalarıyla kurduğu münasebetlerdir. Kendi imkânlarını bollukta olduğu kadar darlıkta da paylaşabilme iradesi, varlığa duyulan güvenin ve mülkiyet tutkusunu aşabilmenin göstergesidir. Bunun da ötesinde, güç yetirebildiği halde öfkesini kontrol altında tutabilmek ve muhatabının kusurlarını bağışlayabilmek, pasif bir zayıflık değil; yüksek bir duygusal denge ve irade hâkimiyetidir. Örneğin, İslam ahlak felsefesinde İbn Miskaveyh ve Kınalızâde Ali Efendi gibi düşünürlerin vurguladığı üzere, öfke duygusunun bastırılması değil, akıl ve şeriat vasıtasıyla dizginlenerek “şecaat” ve “hilm” erdemine dönüştürülmesi esastır. Bu nitelikler, bireyin toplumsal dokudaki yapıcı rolünü pekiştirir.

Bununla birlikte insan, doğası gereği mükemmel olmayan, zaafları ve düşüşleri olan bir varlıktır. İdeal insan modeli, hiç hata yapmayan “robotik” bir kurgu değil; hatasını fark ettiği anda öz-muhasebe yapabilen, derin bir vicdani farkındalıkla hatasından dönen ve yanlışı bir kimlik haline getirmeyen yapıdır. Kişinin kendi nefsine haksızlık ettiği anlarda sergilediği bu hızlı idrak ve yönelim değişimi, zihinsel saflaşmanın en kritik eşiğidir. Hatada ısrar etmemek, ahlaki esnekliğin ve ruhsal sağlığın temel şartıdır. İbadet ve gayretlerin anlam kazanması da ancak bu içsel arınma ve amel sürekliliği ile mümkündür; zira ebedi huzur, edilgen temennilerin değil, kararlılıkla sürdürülen amelî çabaların bir meyvesidir.

Bireysel ahlakını ve öz-bilincini inşa eden zihnin bir sonraki olgunluk aşaması, kendi varlığını tarihsel ve sosyolojik gerçeklikler bağlamında okuyabilmesidir. İslam düşüncesinde tarih, gelişigüzel tesadüflerin veya karanlık güçlerin yönlendirdiği anlamsız bir kaos değildir. Aksine tarih, toplumsal ahlak, adalet ve zulüm dengelerine göre işleyen değişmez ilahi yasaların (sünnetullah) tezahür ettiği bir laboratuvardır. Medeniyetlerin yükselişi ve çöküşü, toplumsal ahlakın korunması veya bozulması ile doğrudan orantılıdır. İbn Haldun’un umran teorisinde ifade ettiği gibi, adalet ve dayanışmayı yitiren, şımarıklığa ve ahlaki çürümeye batan toplumlar, tarihin kaçınılmaz kanunları gereği yerlerini yeni yapılara bırakırlar. Dolayısıyla geçmiş medeniyetlerin bakiyelerini ve akıbetlerini ampirik bir gözle incelemek, toplumsal varoluşun yasalarını kavramak açısından hayati bir zorunluluktur.

Tarihsel yasaları kavrayan bir insan zihni, dünyevi hayatın dalgalanmalarına karşı güçlü bir psikolojik mukavemet kazanır. Yaşam; başarılar ve başarısızlıklar, sevinçler ve kederler arasında mekik dokuyan dinamik bir süreçtir. Dönemsel sarsıntılar veya krizler karşısında yılgınlığa düşmek, içsel bir çözülmeyi (vehn) kabullenmektir. Oysa hakikatin ve evrensel ahlaki ilkelerin yanında duran bir zihniyet, görünürdeki konjonktürel yenilgilere takılıp kalmaz. Hakiki üstünlük, sayısal veya fiziksel güçte değil; temsil edilen ahlaki ve insani değerlerin derinliğindedir. Bu bilince sahip bir topluluk, geçici kederlerin zihnini felç etmesine izin vermez.

Dünya hayatındaki zafer ve yenilgi günleri, güç ve imkânlar, insanlar ve toplumlar arasında sürekli el değiştirir. Bu dönüşümün sosyolojik işlevi, kriz anlarında hakiki olan ile sahte olanı, davasına içtenlikle bağlı olanlar ile ikiyüzlü tutum sergileyenleri birbirinden ayırmaktır. Konfor ve huzur dönemlerinde herkes yüksek ideal sahibi olduğunu iddia edebilir; ancak toplumların ve bireylerin asıl kalitesi, darlık ve kriz zamanlarında sınanır. Zorluklar, tıpkı ham maddenin ateşte eritilerek cürufundan arındırılması gibi, mümin şahsiyetleri saflaştırır ve olgunlaştırır. Buna karşılık, ahlaki zeminini kaybetmiş odakların elde ettiği geçici başarılar, onların şımarıklığını artırarak kademeli çöküşlerini hazırlayan birer tuzağa dönüşür.

Nihayetinde, varoluşsal gelişim mimarisinin ulaştığı son nokta, gerçeklikle cesurca yüzleşme safhasıdır. Temenniler, dilekler ve gıyaben verilen sözler, soyut birer zihinsel tasarımdan ibarettir. Bedel ödenmeden, aktif bir gayret, toplumsal bir mücadele ve kriz anlarında sergilenen sarsılmaz bir sabır tescil edilmeden nihai olgunluğa ve huzura erişmek bir hülyadır. İnsan, arzuladığı ilkelerin ağırlığıyla fiilen karşı karşıya geldiğinde duraksamadan, eylemsel bir tutarlılıkla duruşunu koruyabildiği ölçüde şahsiyet kazanır. İslam düşüncesinde olgun insan; fikri, ahlakı, tarih şuurunu ve eylemsel direnci tek bir potada eritebilen bütüncül insandır.

Yazarın Diğer Yazıları