Prof. Dr. Ramazan Altıntaş

Talebenin manevi gelişimini engelleyen faktörler

Prof. Dr. Ramazan Altıntaş

İlim tahsili, sadece zihni bir bilgi aktarımı ya da entelektüel bir birikim süreci değildir; özü itibarıyla kalbin arınmasını ve ruhun olgunlaşmasını gerektiren manevi bir yolculuktur. İrfan geleneğimizde “emrâz-ı bâtıniyye" olarak adlandırılan gönül hastalıkları, talebenin ilim yolundaki ilerleyişini kesen en büyük engellerdir. Çeşmenin su tutabilmesi için testinin sağlam ve temiz olması gerektiği gibi, ilmin feyzine ve hakikatine ulaşabilmek için de zihnin ve kalbin manevi kirlerden arındırılması şarttır. Ahlaki kusurlarla malul bir bünyede ilim niyeti sakatlanır; zira paslanmış ve kararmış bir kalbe nurlu bilginin ışığı nüfuz edemez. Tıbbi boyutu bulunmayan manevi hastalıklar ve günahlar, talebede hem idrak zayıflığına hem unutkanlığa hem de ciddi bir dikkat dağınıklığına yol açar. Bu bakımdan talebeyi ilim yolundan alıkoyan temel faktörlerin bilimsel ve ahlaki bir süzgeçten geçirilmesi hayati öneme sahiptir.

İlim yolculuğunu baltalayan manevi marazların başında haset gelir. Haset, bir başkasındaki nimetin yok olmasını isteme arzusu olup talebeler arasındaki samimiyeti yok eden yıkıcı bir duygudur. Başarılı akranlarına karşı gıpta ile bakmak mümince bir duruşken, kıskançlık krizine girmek gayeye emek vermeden ulaşma arzusunun ve aşırı makam hırsının tezahürüdür. Kıskanç kimse, hak ettiği yere kendi çabasıyla gelemediğinde, hak edenin yolunu tıkamayı meşru görme eğilimine girer. Hasetle doğrudan bağlantılı olan bir diğer zafiyet ise kötü lakap takmaktır. İlim meclislerinde arkadaşları kırıcı, küçültücü unvanlarla anmak, sosyal itibarı zedelediği gibi kardeşlik hukukunu da kökünden sarsar. Oysa ilim meclisi, zarafetin ve karşılıklı saygının hâkim olduğu bir vasat olmak zorundadır.

Toplumsal ve bireysel huzuru bozan su-i zan ile gıybet, ilim talebesinin zihinsel odaklanmasını dağıtan derin hastalıklardır. Mahiyetini tam bilmediği konularda arkadaşı hakkında olumsuz yargılarda bulunmak (su-i zan), kişinin empati yeteneğini öldürür ve beraat-i zimmet ilkesini ihlal eder. Bunun panzehiri, her durumda hüsn-i zannı esas almaktır. Benzer şekilde, kişinin gıyabında hoşlanmayacağı şeyleri dile getirmek demek olan gıybet -mizah, imâ veya taklit yoluyla yapılsa dahi- bireyin dokunulmazlığına saldırıdır. Talebe, başkalarının kusurlarıyla vakit kaybetmek yerine akranlarının hayırlı yönlerini öne çıkarmayı ilke edinmelidir. Tüm bu olumsuz tutumların arkasındaki asıl sevk edici güç ise nefs-i emmâredir. İnsanı daima süfli arzulara ve kötülüğe sürükleyen bu yapı terbiye edilmediği sürece, ilmin ahlaka dönüşmesi imkânsızlaşır. Nefsin isteklerini tamamen öldürmek değil, onu ibadet, zikir, muhasebe ve sabırla dizginleyip faydalı bir araca dönüştürmek esastır.

Talebenin ilmi inkişafını engelleyen en tehlikeli içsel barikat ise kibirdir. Zenginlik, soy, makam veya ilmi yetkinlik sebebiyle kendisini başkalarından üstün görmek, cehaletin en açık göstergesidir. Kibirli bir kalp, hakikatin tecellilerine kapanır; zira kibirle birleşen bilgi, kişiyi irfana değil enaniyete götürür. Kibrin bir ileri aşaması olan iftira ise masum bir insana suç isnat ederek onun geleceğini ve itibarını karartmaktır. Dünyevi hırslarla arkadaşına iftira atan bir talebe, ağır bir vebalin ve kul hakkının altına girer. Bunların yanı sıra, insanın çevresiyle olan ilişkisi de sürecin kaderini belirler. “Kötü arkadaş” faktörü, farkında olunmadan kişinin karakterini eriten bir tesire sahiptir. İlim talebesi, kendisini hayra teşvik edecek istikamet sahibi dostlar seçmekle yükümlüdür.

Son olarak, zamanın israf edilmesi ve sabırsızlık gösterilmesi ilim tahsilini doğrudan akamete uğratan metodolojik hatalardır. Zaman, telafisi imkânsız en kıymetli emanettir. Maddi israf yoksulluk getirirken, zamanın ve zihnin israfı derin bir cehaletle sonuçlanır. İlim tek bir işle meşguliyeti ister; bölünmeyi kabul etmez. Seher vakitleri, gençlik yılları ve vakit aralıkları disiplinle değerlendirilmelidir. Bu süreçte aceleci davranıp bir anda zirveye ulaşmayı istemek ise tabiat kanunlarına aykırıdır. İlim, bir tohumun fidana dönüşmesi gibi derece derece, sabırla ve çabayla elde edilir.

Netice itibarıyla İslam ilim geleneğinde bilgi, yalnızca teorik bir veri kütlesi değil, varlığı hakikatiyle kavrama çabasıdır. Hoca ile talebe arasındaki bağ, sadece ders aktarımı değil, bir ruh ve karakter inşasıdır. Bu inşanın başarısı, talebenin formel/şekli eğitimi sürerken manevi arınmasını da ihmal etmemesine bağlıdır. Zihni ve kalbi işgal eden emrâz-ı bâtıniyye temizlenmedikçe, ilmin feyzi gerçekleşmez. Talebenin nefsini terbiye etmesi, vakti doğru yönetmesi ve ahlaki ilkeleri hayatının merkezine koyması, ilim yolundaki en büyük azığıdır.

Yazarın Diğer Yazıları