Bundan yaklaşık bir asır önce Türkçülük fikrinin önemli isimlerinden Ali Bey Hüseynzade ve Ziya Gökalp, Türk dünyasını ortak bir fikir ve ülkü etrafında birleştirmek istiyorlardı. Bu ülkü; Türkleşmek, İslamlaşmak ve muasırlaşmaktı. Başka bir ifadeyle Türk milletinin kendi kimliğini koruyarak İslam medeniyetine bağlı kalması ve çağın gereklerine uygun ilerleme yakalamasıydı.
Türk dünyasının geleceğine yön verecek bu fikirlerin ortaya atıldığı dönemde, 28 Mayıs 1918'de Müslüman Doğu'nun ilk demokratik cumhuriyetlerinden biri olan Azerbaycan Cumhuriyeti kuruldu. Bağımsızlığını ilan eden genç cumhuriyet, ilk devlet bayrağı olarak Osmanlı bayrağına oldukça benzeyen, kırmızı zemin üzerine beyaz ay ve sekiz köşeli yıldızdan oluşan bir bayrağı kabul etmişti.
Ancak 9 Kasım 1918'de yeni bir kararla Azerbaycan Cumhuriyeti, yıllar önce Türk dünyasının geleceği için ortaya konulan Türkleşmek, İslamlaşmak ve muasırlaşmak ülküsünü adeta bayraklaştırdı. Böylece bugün Azerbaycan'ın bağımsızlığının ve millî kimliğinin sembolü olan üç renkli bayrak kabul edildi.
Bayrağın mavi rengi Türklüğü, kırmızı rengi çağdaşlaşmayı ve ilerlemeyi, yeşil rengi ise İslam medeniyetini temsil ediyordu. Böylece bir milletin kimliğini, inancını ve geleceğe dair idealini taşıyan üç renk, Azerbaycan'ın devlet sembolüne dönüştü.
Fakat bu bayrağın tarih yolculuğu hiç de kolay olmadı.
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin 1920 yılında Bolşevik Rusya tarafından işgal edilmesiyle birlikte üç renkli bayrak da yasaklandı. Bir milletin bağımsızlığını, kimliğini ve istiklal ülküsünü temsil eden bu bayrağın yeniden dalgalanmasına izin verilmedi. Onu göndere çekenlerin kurduğu devlet yıkılmış, bayrakları indirilmişti. Ancak işgalciler işgalciler bir şeyi hesap edememişti: Bir bayrağı indirmek mümkündü ama onu tüm benliğiyle benimseyen bir milletin hafızasından silmek mümkün değildi. Nitekim işgalden birkaç yıl sonra Azerbaycan milli şairi Ahmed Cevad, bayrağa duyduğu özelimi şu dizeyle anlatıyordu:
Çoktandır ayrı düştüm
Üç boyalı bayraktan
A dostlar, men yoruldum
Bu gizli ağlamaqdan
Yine 28 Mayıs 1956'da iki yiğit Azerbaycan Türkü, Cahid Hilaloğlu ve Çingiz Abdullayev, Sovyet yönetiminin bütün yasaklarına rağmen Azerbaycan'ın üç renkli bayrağını Bakü'deki Kız Kalesi'ne çektiler. Bundan dolayı her ikisi de ağır bedeller ödeseler de milletin kalbindeki üç renkli Azerbaycan bayrağını silinmediğini ispat ettiler.
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin kurucularından Mehmet Emin Resulzade'nin, "Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez!" sözü, aradan geçen yıllar içerisinde Azerbaycan Türklerinin bağımsızlık mücadelesine yön veren bir ülkü hâline geldi.
1980'lerin sonlarına gelindiğinde Sovyetler Birliği'nde başlayan “Perestroyka” ve “Glasnost” süreciyle birlikte Azerbaycan'da da millî uyanış hareketleri güç kazandı. Özellikle Karabağ meselesinde yaşanan gelişmeler, Ermenistan'ın Azerbaycan'a yönelik politikaları ve Azerbaycan Türklerine yapılan haksızlıklar halkın meydanlara çıkmasına neden oldu.
Bakü'de başlayan meydan hareketleri, yalnızca siyasi taleplerin dile getirildiği gösteriler değildi. Aynı zamanda bir milletin tarihine, kimliğine ve bağımsızlık ülküsüne yeniden sahip çıkışının ifadesiydi.
İşte o meydanlarda Azerbaycan Türkleri, yıllarca yasaklanan üç renkli bayraklarıyla yeniden görünmeye başladılar. Resulzade'nin yıllar önce söylediği "Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez!" sözü, yeniden hayat buluyordu. Sovyet yönetiminin bir daha dalgalanamayacağını düşündüğü bayrak, bu defa milyonların ellerinde ve gönüllerinde yükseliyordu.
Resmi olarak ise ilk defa 17 Kasım 1990'da Nahçıvan'da yeniden kabul edilen üç renkli bayrak, 5 Şubat 1991'de Azerbaycan genelinde devlet bayrağı olarak kabul edildi. 18 Ekim 1991'de bağımsızlığın yeniden kazanılmasının ardından ise Azerbaycan Cumhuriyeti'nin devlet mirası ve sembolleri yeniden sahiplenildi.
Böylece 1918'de doğan, 1920'de işgal nedeniyle gönderden indirilen ve yıllarca milletin hafızasında yaşatılan üç renkli bayrak, yeniden bağımsız Azerbaycan'ın göklerinde dalgalanmaya başladı.
Ancak bayrağın tarih yolculuğu henüz tamamlanmamıştı. Çünkü bu bayrak, Azerbaycan Türklerinin bağımsızlık mücadelesinin olduğu kadar Karabağ mücadelesinin de sembolü olacaktı.
Birinci Karabağ Savaşı'nda Azerbaycan Türkleri bu bayrak altında savaştılar. Topraklarını savunmak, işgal altındaki vatanlarını kurtarmak ve üç renkli bayrağı Azerbaycan'ın her karış toprağında dalgalandırmak için şehitler verdiler. Nice yiğidin tabutuna bu bayrak sarıldı. Nice annenin evladını uğurlarken son kez öptüğü bayrak yine bu bayraktı.
Aradan geçen yılların ardından İkinci Karabağ Savaşı'nda da Azerbaycan ordusu aynı bayrakla cepheye çıktı. Bu defa mücadele, yıllarca işgal altında kalan toprakların özgürlüğüne kavuşması ve üç renkli bayrağın yeniden o topraklarda göndere çekilmesi içindi.
Azerbaycan ordusu, verdiği şehitler ve döktüğü kanla tarihî bir zafer kazandı. Kurtarılan her şehirde üç renkli şanlı bayrak Ezanlar ile birlikte yeniden göndere çekildi. 8 Kasım 2020'de Şuşa'nın kurtarılmasıyla birlikte üç renkli Azerbaycan bayrağı yeniden Şuşa'da dalgalandı. 20 Eylül 2023'te Hankendi'de göndere çekilen de aynı bayraktı. Böylece yıllarca süren mücadelenin ardından Azerbaycan'ın bağımsızlık ve egemenlik sembolü, ülkenin dört bir yanında yeniden yükseldi.
Bugün 9 Kasım, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Devlet Bayrağı Günü'dür. 17 Kasım 2009 tarihinde Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in imzaladığı kararnameyle her yıl 9 Kasım'ın Devlet Bayrağı Günü olarak kutlanması kararlaştırılmıştır.
108 yıl önce bir ülkünün sembolü olarak doğan bu bayrak, bugün yalnızca üç renkten ve bir hilal ile yıldızdan ibaret değildir. O, bir milletin kimliğidir, istiklalidir, inancıdır, geçmişidir ve geleceğidir. İşgal karşısında eğilmeyen başların, bağımsızlık uğruna verilen mücadelenin, şehitlerin ve yeniden kazanılan zaferlerin sembolüdür.
Hamdolsun, 108 yıl sonra da Azerbaycan'ın üç renkli bayrağı kendi vatanının semalarında dalgalanmaya devam ediyor. Bir zamanlar yasaklanan, indirilmek istenen ve unutulması beklenen bu bayrak, bugün bağımsız Azerbaycan'ın göklerinde yükseliyor. Yazımı Bahtiyar Vahapzade’nin Bayrak şiiriyle bitiriyorum:
Torpağım üstüne gölgeler salan
Menim varlığımın cilası bayrak.
Zaferden doğulmuş
Göktürkden qalan
Kurt başlı bayrağın balası bayrak.
Üç renkli bayrağın gölgesinde men
Karaca toprağı vatan görmüşem.
Zafer güllerini devri kadimden
Bayrak ışığında biten görmüşem.
Bayrak benliğimdir, bayrak kimliğim,
Bayrak öz yurduma öz hâkimliyim.
Harda (nerde) ecdadımın ayak izi var,
Bu zafer bayrağım orda dikelsin.
Geçtiği yerlerde dağlar, yamaçlar
Onun huzuruna salama gelsin.
Tarihten kadimdir, zamandan koca
Menim bayrağıma sancılan hilal.
Aleme nur saçtı tarih boyunca
Mabetler başına taç olan hilal.
Daim ucalasan! (yücelesin) Savaş gününde
Asker silahıyla seni ten görüm.
Yalnız zafer çalmış şehit önünde
Seni alkış üçün eğilen görüm.
