“İki padişah bir memlekette olur mu? Beni tahtımdan indirmeleri elbette öldürmek içindir.”
Sultan Abdülaziz'in annesine söylediği rivayet edilen bu sözler, ölümünden yalnızca birkaç gün öncesine aittir. 30 Mayıs 1876'da bir darbeyle tahtından indirilen Osmanlı padişahı, 4 Haziran sabahı Feriye Sarayı'nda kanlar içinde bulundu. Devlet bunun bir intihar olduğunu açıkladı. Fakat olayın üzerinden geçen 150 yıl boyunca ne şüpheler sona erdi ne de tartışmalar.
Bugün geriye dönüp baktığımızda karşımızda yalnızca bir padişahın ölümü değil; Osmanlı tarihinin ilk modern darbesi, iktidar mücadeleleri, mahkeme salonlarına taşınan suçlamalar ve hâlâ tam anlamıyla aydınlatılamamış bir ölüm dosyası durmaktadır.
Sultan Abdulaziz bu makaslarla öldürüldü
Bu yıl, Osmanlı tarihinin en tartışmalı hadiselerinden birinin 150. yıldönümündeyiz. 30 Mayıs 1876'da bir darbeyle tahttan indirilen Sultan Abdülaziz, yalnızca beş gün sonra Feriye Sarayı'nda ölü bulundu. O gün devlet tarafından yapılan açıklamada padişahın intihar ettiği ilan edildi. Ancak aradan geçen bir buçuk asra rağmen bu ölümün bir intihar mı yoksa planlanmış bir siyasi cinayet mi olduğu tartışılmaya devam ediyor.
Sultan Abdülaziz, 25 Haziran 1861'de ağabeyi Sultan Abdülmecid'in vefatı üzerine Osmanlı tahtına çıktı. Devletin mali sıkıntılarla mücadele ettiği bir dönemde hükümdar olan Abdülaziz'den büyük beklentiler vardı. Tanzimat reformlarını sürdürdü, donanmayı güçlendirdi ve devletin modernleşme çabalarına destek verdi. Ancak özellikle 1871 sonrasında şartlar ağırlaşmaya başladı.
Osmanlı Devleti giderek artan dış borç yükünün altında eziliyordu. Nihayet 1875 yılında devlet dış borçlarını ödeyemeyeceğini ilan ederek mali iflasa sürüklendi. Aynı dönemde Balkanlar'da isyanlar yayılıyor, Avrupa devletlerinin baskıları artıyordu. Bu gelişmeler, zaten eleştirilerin hedefindeki Sultan Abdülaziz'in otoritesini zayıflatmıştı.
Tam da bu ortamda, Hüseyin Avni Paşa, Midhat Paşa, Mütercim Rüşdü Paşa, Hasan Hayrullah Efendi ve bazı devlet adamlarının öncülüğünde padişaha karşı bir siyasi ittifak oluştu. Darbeye giden süreç dikkat çekiciydi. İstanbul medreselerindeki öğrenciler gösterilere yönlendirildi, dersler boykot edildi ve çeşitli taleplerle sokak hareketleri başlatıldı. Ulemanın bazı önde gelen isimleri de bu gösterilere katıldı. Göstericiler sadrazam ile şeyhülislamın görevden alınmasını istiyorlardı.
Sultan Abdulaziz’in kanlı gömleği
Sultan Abdülaziz, olayları yatıştırmak amacıyla göstericilerin taleplerine uygun yeni atamalar yaptı. Ancak bu adımlar darbe hazırlıklarını durdurmadı. Aksine, yönetime gelen yeni kadro padişahı tahttan indirmek için çalışmalarını hızlandırdı. Nihayet 30 Mayıs 1876 günü, alınan bir fetvaya dayanılarak Sultan Abdülaziz tahttan indirildi ve yerine Sultan V. Murad geçirildi. Böylece Osmanlı tarihinin ilk modern darbesi gerçekleşmiş oldu.
Tahttan indirilen Abdülaziz'in yaşadıkları ise başlı başına bir dramdı. Önce ailesiyle birlikte Topkapı Sarayı'na gönderildi. Ancak bu saray, Osmanlı tarihinde padişahların kanlı sonlarına sahne olmuş bir mekândı. Sultan III. Selim ve Sultan IV. Mustafa burada öldürülmüşlerdi. Daha da dikkat çekici olanı, Abdülaziz'e tahsis edilen dairenin Sultan III. Selim'in katledildiği yer olmasıydı.
Bu durum eski padişahın endişelerini artırdı. Yakın çevresine sürekli öldürüleceğini söylüyordu. Nitekim kardeşi yerine tahta çıkan Sultan V. Murad'a mektup göndererek başka bir saraya nakledilmeyi talep etti. Talebi kabul edildi ve 2 Haziran 1876'da Ortaköy'deki Feriye Sarayı'na taşındı.
Fakat korkuları burada da sona ermedi. Annesi Pertevniyal Valide Sultan, oğlunu teselli etmeye çalışıyordu. Ona, "Azil erkekler içindir, biz de bir şekilde geçiniriz" diyerek moral vermeye çalıştı.
Ancak Abdülaziz'in cevabı oldukça dikkat çekiciydi: “İki padişah bir memlekette olur mu? Beni tahtımdan indirmeleri elbette öldürmek içindir.”
Bu sözler, ölümünden sadece günler önce dile getirilmişti.
4 Haziran 1876 sabahı sarayda çığlıklar yükseldi. Sultan Abdülaziz odasında kanlar içinde bulundu. Resmî açıklamaya göre iki bileğini keserek intihar etmişti. Ancak olayın hemen ardından yaşananlar şüpheleri daha da artırdı.
Darbe sürecinin en etkili isimlerinden Hüseyin Avni Paşa'nın olay yerine ilk gelenlerden biri olması dikkat çekiciydi. Saraydaki görevlilere emirler vermeye başladı, ağlayan kadınların susturulmasını istedi ve cenazenin sarayın yanındaki karakola taşınmasını emretti. Bazı rivayetlere göre Sultan Abdülaziz bu sırada henüz son nefesini vermemişti.
Ölüm sebebini belirlemek üzere çağrılan doktorlar ise olayın en tartışmalı kısmını oluşturdu. Aralarında yabancı doktorların da bulunduğu 19 hekim, ayrıntılı bir inceleme yapmadan ölümün intihar olduğu yönünde rapor hazırladı. Bu rapor uzun yıllar resmî görüş olarak kabul edildi. Ancak sonraki dönemlerde ortaya çıkan hatıratlar, tanıklıklar ve tarihî değerlendirmeler, olayın bir cinayet olabileceği yönündeki şüpheleri canlı tuttu.
Sultan Abdülaziz'in ölümü halk arasında büyük bir üzüntüye yol açtı. Hakkında mersiyeler yazıldı, türküler yakıldı. "Uyan Sultan Aziz uyan, kan ağlıyor bütün cihan" dizeleri nesiller boyunca dilden dile dolaştı. Halkın önemli bir kısmı yaşananlara hiçbir zaman sıradan bir ölüm gözüyle bakmadı.
Darbeden sonra Sultan Abdülaziz olduğu iddia edilen bir fotoğraf (Ömer Koç Koleksiyonu)
Daha da dikkat çekici olan gelişme ise kısa süre sonra yaşandı. Sultan Abdülaziz'in eşlerinden birinin kardeşi olan Çerkes Hasan Bey, darbenin baş mimarı kabul edilen Hüseyin Avni Paşa'yı öldürerek en çarpıcı siyasi intikamlardan birine imza attı. Bu olay bile dönemin toplumunda Abdülaziz'in ölümünden kimin sorumlu tutulduğunu göstermesi bakımından önemlidir.
Sultan II. Abdülhamid döneminde konu yeniden gündeme geldi. 1881 yılında görülen Yıldız Mahkemesi'nde Midhat Paşa başta olmak üzere bazı devlet adamları, Sultan Abdülaziz'in ölümüyle ilgili olarak yargılandı ve suçlu bulundular. Mahkeme idam cezaları verdi. Ancak Sultan II. Abdülhamid bu cezaları müebbet sürgüne çevirdi ve hükümlülerin Taif'e gönderilmelerine karar verdi.
Abdülaziz'in ölümünün bir cinayet olduğu görüşünü savunanların en dikkat çekici isimlerinden biri ise öz oğlu Halife Abdülmecid Efendi oldu. Yıllar sonra kaleme aldığı bir mektupta, "Pederim intihar etmemiştir, şehittir" diyerek kanaatini açıkça ortaya koydu. Çocuk yaşta yaşadığı bu trajedinin izlerini hayatı boyunca taşıdığını belirtti. Buna karşılık ağabeyi Yusuf İzzeddin Efendi ise babasının intihar ettiğine inanıyordu. Bu durum bile hanedan içerisinde dahi meselenin ne kadar tartışmalı olduğunu göstermektedir.
Dönemin vakanüvisi Lütfi Efendi'nin satır aralarına gizlediği ifadeler de dikkat çekicidir. Lütfi Efendi, Hüseyin Avni Paşa ve çevresindeki isimlerin yıllar öncesinden bu işe hazırlandıklarını ima etmekte ve yaşananları ağır ifadelerle eleştirmektedir.
Bugün, Sultan Abdülaziz'in ölümünün üzerinden tam 150 yıl geçmiş bulunuyor. Arşivler, hatıratlar ve mahkeme kayıtları incelendiğinde kesin hüküm vermek hâlâ kolay değildir. Ancak şu gerçek inkâr edilemez: Sultan Abdülaziz yalnızca bir taht değişikliğinin değil, Osmanlı Devleti'nin siyasi tarihinde derin izler bırakan bir darbenin kurbanı olmuştur. İntihar mı etti, yoksa öldürüldü mü sorusu tarihçilerin tartışmaya devam edeceği bir mesele olabilir. Fakat Feriye Sarayı'nda yaşananlar, Osmanlı tarihinin en karanlık ve en acı hadiselerinden biri olarak hafızalardaki yerini korumaktadır.


