Millet olarak kalabilmek, millet hayatını ikame ve idame ettirebilmek elzem ve ehem. Nitekim milletlerin hayatını, varlığını yalnızca büyük kırılmalar, savaşlar, zaferler ya da yenilgiler belirlemiyor, en azından tek başına bunlar yetmiyor. Asırlardır oluşup gelen seciye, tavır, dil, huy, inanç ve kutsallar… Bir bütün halinde o milletin durduğu yeri tespit eder.
Öte yandan çoğu zaman farkına bile varmadığımız kimi küçük ayrıntılar, alışkanlıklar, gelenek, görgü esasen çok büyük bir yekûn ve değer. Selamlaşma biçimlerimiz, sofra adabımız, büyüğe gösterilen saygı, konuşanın sözünü kesmeme, küçüğün başını okşama, komşunun kapısını çalmadan önce iki kez düşünme, bir bardak suyu bile ikram ederken itina gösterme… Kısacası, toplumsal incelikler, hassasiyetler, nezaket ve muaşeret ki bunların tamamını “gelenek” dediğimiz çerçeveye dahil edebiliriz.
Gelenek dediğimiz şey, sadece geçmişten devralınmış alışkanlıklar bütünü değil elbet. Gelenek, bir toplumun hayata karşı geliştirdiği ortak ahlâk dili. Ne zaman susulacağını ne zaman konuşulacağını, sevincin nasıl paylaşılacağını, acıda nasıl yan yana durulacağını öğretir. Yazısı olmayan toplumsal bir mutabakat gibi…
Bugün “ne olacak canım” diye geçiştirdiğimiz pek çok davranış, aslında bu mutabakatın sessiz ihlalleridir. Otobüste yaşlıya yer vermemek, telefonda yüksek sesle konuşmak, bir cenazede bile aceleyle fotoğraf çekmek… Bunlar basit görünebilir ama bu incelikler, hassasiyetler kaybolduğunda, toplum da yavaş yavaş kabalaşır. Gürültü artar, anlayış azalır, tahammül daralır.
Oysa toplumsal incelikler, nezaket kuralları, sadece o millete has insani hassasiyetler bir milletin görünmez zenginliğidir. Ekonomik krizlerle sarsılabiliriz, siyasi tartışmalarla bölünebiliriz; ama incelikler ayakta kaldığında, toplum kendini yeniden toparlama gücü bulur. Çünkü nezaket, kibarlık, ince düşünce insanı insan yapan sınırı korur. Bize, karşımızdakinin yalnızca bir “öteki” değil, bir emanet olduğunu hatırlatır.
Geleneklerin ve içindeki nezaket kurallarının en kıymetli tarafı da burada olsa gerek: Bizi yavaşlatırlar. Hız çağında durmayı, düşünmeyi, ölçmeyi öğretirler. Her şeye hemen tepki vermemeyi, önce anlamayı salık verirler. Bu yüzden modern hayat çoğu zaman geleneklerle kavgalıdır. Çünkü incelik zaman ister dikkat ister emek ister.
Bir toplum, inceliklerini, duruşunu ve nezaketini, has delikanlılığı, saygıyı kaybettiğinde bunu hemen fark etmez. Önce dil sertleşir, sonra bakışlar. Ardından güven azalır. İnsanlar birbirine çarpar ama temas etmez. İşte o zaman “aynı millet” olmaktan “aynı kalabalık” olmaya geçilir.
Belki de bugün en çok ihtiyacımız olan şey, büyük laflar değil; küçük ama anlamlı hatırlatmalardır. Kapıyı tutmak, teşekkür etmek, özür dilemeyi bilmek, susmanın da bir erdem olduğunu kabul etmek… Komşuda cenaze varken gürültü yapmamak, halinden anlamak… Bunlar nostalji değil, bunlar beyhude değil, bunlar yarın bunlar gelecek. Bunlar sayesinde millet karşılaştığı yeni durumlarda bile ince görüşünü, görgüsünü, nezaketini, letafetini korur ve millet olarak kalmaya devam eder.