İpek Özkayaalp

Acımasız bir çağda insan kalmak

İpek Özkayaalp

Kul hakkının dillerde dolaşıp davranışlarda unutulduğu bir zamanda, değişimin ilk adımı insanın kendi vicdanına hesap vermesidir.

Acımasız bir çağda yaşıyoruz.

İnsanların “kul hakkı” sözünü sıkça kullanırken onun gerektirdiği sorumluluğu kolayca unuttuğu bir çağda… Hesap vereceği günü düşünmek yerine bugünü nasıl kurtaracağını, kendi gemisini nasıl yürüteceğini hesaplayanların arasında, insan kalabilmek giderek bir sanat hâline geliyor.

Kendi gemisini yürütmek uğruna başkasının hayatını suya gömmeyi göze alanlar var. Yalanla, hileyle, eksik işle, tutulmayan sözlerle insanların emeğini, güvenini ve iyi niyetini tüketenler… Üstelik yaptıklarının adını çoğu zaman kötülük koymuyorlar. Kimi buna mecburiyet diyor, kimi fırsat, kimi de “Bu devirde işler böyle yürüyor” diyerek vicdanını susturuyor.

Oysa bir yanlışın yaygınlaşması, onu doğru yapmaz.

İşini hakkıyla yapan birini bulduğumuzda şaşırıyor, sözünü tutan birine rastladığımızda ayrıca teşekkür etme ihtiyacı duyuyoruz. İlişkilerde samimiyet, evliliklerde sadakat, alışverişte dürüstlük sanki hayatın olağan şartları olmaktan çıkıp istisnai meziyetlere dönüşüyor.

Birçok kelimenin anlamı lügatlerde duruyor; fakat hayatımızda karşılığı giderek azalıyor. Emanet, vefa, haya, merhamet, adalet… Söylemeyi biliyoruz. Peki yaşamayı?

Bütün bunları gördüğümüzde haklı olarak soruyoruz: Bu düzen nasıl düzelecek?

Ben, değişimin ilk ve vazgeçilmez adımının insanın kendisinden başlaması olduğuna inanıyorum. Bu, haksızlık karşısında susmak ya da bütün sorumluluğu tek tek bireylerin omzuna bırakmak değildir. Ancak eleştirdiğimiz düzeni kendi davranışlarımızla besleyip sonra onun değişmesini bekleyemeyiz.

Her birimiz önce kendi muhasebemizi yapmalıyız. Başkasının kusurunu teşhis etmekte gösterdiğimiz dikkati, kendi davranışlarımızı değerlendirirken de göstermeliyiz. Çünkü akıl, yalnızca menfaatimizi koruyacak yollar bulmamız için verilmiş bir nimet değildir. Doğruyu yanlıştan ayırmak, hakkı gözetmek ve nefsimizin her isteğini haklı saymamak için de vardır.

Bu muhasebenin merkezine üç soru koyabiliriz:

Bir: Yaptığım işte Allah’ın rızasını gözetiyor muyum?

İki: Yasalara aykırı hareket ediyor muyum?

Üç: Bu davranış bana yakışıyor mu; insan olmanın gerektirdiği dürüstlüğe, merhamete ve sorumluluğa uygun mu?

Bu soruları yalnızca büyük kararlar verirken değil, gündelik hayatın içinde de sormalıyız. Bir söz verirken, bir işi teslim ederken, direksiyon başındayken, eşimizle konuşurken, kimsenin bizi görmediğini düşündüğümüz anlarda…

Sadakat meselesini ele alalım. Evlilikte verilen sözün sorumluluğunu taşımak yerine gizli ilişkiler kuran, eşini aldatırken kendine mazeret üreten insanlar var. Kadın ya da erkek olması, yapılanın niteliğini değiştirmiyor. Dürüstlüğün de sadakatsizliğin de cinsiyeti yok. Bir insanı kandırarak sürdürülen hayatın bedeli, yalnızca yakalanıldığı gün ortaya çıkan bir tartışmadan ibaret değildir. O yalan, karşıdaki insanın güvenini ve kendi hayatı hakkında karar verme hakkını da zedeler.

Trafikte de aynı muhasebeye ihtiyaç var. Birkaç dakika kazanmak uğruna başkasının canını tehlikeye atan, kurallara uyan sürücüyü sıkıştıran, taciz eden kişi yalnızca bir trafik kuralını ihlal etmiş olmaz. Kendi aceleciliğini, başka bir insanın güvenliğinden üstün tutar.

Bir de dışarıdan son derece mülayim görünenler var. İyilik maskesinin arkasına saklanıp yakınındaki insanı küçümseyen, suçluluk duygusuyla yöneten, güvenini kendi çıkarı için kullananlar… Bir insanın karakterini anlamak için yalnızca toplum içindeki nezaketine bakmak yetmez. Kendisine bağımlı olanlara, itiraz edenlere ve işine yaramayanlara nasıl davrandığına da bakmak gerekir.

Mevlânâ’ya atfedilen “Ya olduğun gibi görün, ya göründüğün gibi ol” sözü, tam da burada anlam kazanıyor. İyilik görüntüsü vermekle iyi insan olmak arasında, insanın davranışlarıyla doldurması gereken bir mesafe var. Yüzümüzde taşıdığımız ifadeyle başkasının hayatında bıraktığımız iz birbirini tutmuyorsa, önce kendi samimiyetimizi sorgulamalıyız.

Bu örnekleri çoğaltsak bir köşe yazısına sığdıramayız. Fakat hepsinde karşımıza çıkan sorun benzerdir: İnsan, kendi çıkarını ölçü kabul ettiğinde hakkı da ahlakı da o çıkara göre yorumlamaya başlar.

İşine geldiğinde dinî hükümleri hatırlayıp menfaatiyle çatıştığında onları esnetenler de bu muhasebeden kaçamaz. İnanç, başkasını yargılarken kullanılan, kendimize gelince rafa kaldırılan bir ölçü olamaz. Haramı, helali ve kul hakkını kendi rahatımıza göre yeniden tarif edemeyiz.

İmanına uygun yaşamak bazen avucunda kor taşımak kadar zor gelebilir. Özellikle yanlışın kazandırdığı, dürüstlüğün ise insanı zorladığı zamanlarda… Ama ahlakın ağırlığı da burada ortaya çıkar: Kaybetme ihtimaline rağmen doğru davranabilmekte.

Bugün hepimizin kendimize yöneltmesi gereken bir soru var: Şikâyet ettiğim bu çağın içinde, ben nasıl bir insanım?

Verdiğim sözü tutuyor muyum? Aldığım ücretin hakkını veriyor muyum? Birinin güvenini işime geldiği için kullanıyor muyum? Bana yapılmasını istemediğim bir şeyi başkasına yapıyor muyum?

Düzelmesini istediğimiz hayat, bu sorulara verdiğimiz dürüst cevaplarla değişmeye başlayacak.

Çünkü insan doğmak bize verilmiştir. İnsan kalmak ise her gün üstlenmemiz gereken bir sorumluluktur.

Yazarın Diğer Yazıları