“Seni üzmek istemedim” bazen sevginin değil, gerçekle yüzleşmekten kaçmanın en masum görünen cümlesidir. Çünkü dürüstlük, doğruyu söylemenin kolay olduğu zamanlarda değil; doğruyu söylemenin bir bedeli olduğunda sınanır.
“Sana söylemedim, çünkü üzülmeni istemedim.” Ne kadar masum bir cümle, değil mi? İlk duyduğumuzda içinde sevgi bile arayabiliriz. Bizi düşünüyor, incinmemizi istemiyor, üzülmemizden korkuyor sanırız. Oysa biraz durup düşününce başka bir soru belirir: Bir insan gerçeği bizden sakladığında gerçekten kimi korur; bizi mi, yoksa kendisini mi?
Yalan her zaman kaba bir biçimde çıkmaz karşımıza. Bazen üzerini sevgiyle örter. “Ne gerek vardı şimdi bunları bilip yıpranmana?”, “Seni kaybetmekten korktum”, “Üzülmene dayanamazdım” gibi cümlelerin arkasına saklanır. Fakat bu cümleler, gerçeği değiştirmez. Çünkü bir insanı korumakla, yaptığı şeyin sonuçlarından kendisini korumak aynı şey değildir.
Dürüstlüğün gerçek sınavı, doğruyu söylemenin bir bedeli olduğunda başlar.
Bir ilişkide yanlış yapılabilir. İnsan kötü bir karar verebilir, bir sınırı aşabilir, karşısındaki insanı incitebilir. Bunların hiçbiri doğru değildir; ama insanın karakteri çoğu zaman yalnızca yaptığı hatada değil, hata ortaya çıktıktan sonra ne yaptığıyla anlaşılır. İnkâr mı eder? Gerçeğin yalnızca bilinen kısmını mı kabul eder? Her yeni soruyla birlikte hikâyeyi yeniden mi kurar? Yoksa karşısındaki insanın gözlerinin içine bakıp, “Evet, bunu yaptım. Yanlış yaptım. Seni inciteceğini biliyorum ama bundan sonra sana bir de yalan söylemeyeceğim” diyebilir mi?
Hiçbir bedeli olmayan doğruları söylemek kolaydır. Asıl mesele, doğruyu söylediğimizde bir ilişkiyi, bir insanın bize olan güvenini, hatta o insanın hayatımızda kalmasını kaybetme ihtimali varken yine de dürüst olabilmektir. Eskiden buna belki “mertlik” denirdi; hatta çoğu zaman “erkekçe davranmak” diye tarif edilirdi. Oysa dürüstlüğün cinsiyeti yoktur. Kadını da erkeği de aynı yerde sınar. Dürüstlük, her şeyden önce bir karakter meselesidir.
Gerçek cesaret, “Beni terk etmesin” diye gerçeği saklamak değil; “Beni terk etme hakkı varsa, bunu gerçeği bilerek kullansın” diyebilmektir.
Çünkü bir insanın gerçeği bilmesini engellediğimizde ona yalnızca yalan söylemiş olmayız; onun karar verme hakkına da müdahale ederiz. Karşımızdaki insan gerçeği öğrendiğinde belki kalacaktır, belki gidecektir. Belki affedecek, belki affetmeyecektir. Belki çok üzülecek, belki sandığımız kadar etkilenmeyecektir. Fakat bunların hiçbirine gerçeği saklayan kişi karar veremez. “Sen üzülürsün diye söylemedim” dediğimiz anda, farkında olarak ya da olmayarak, karşımızdaki yetişkin insan adına karar vermiş oluruz.
Oysa çok daha dürüst bir cümle vardır: “Ben sana gerçeği söyleyeyim, gerisi sana ait.” Üzüleceksem üzülürüm. Kırılacaksam kırılırım. Affedeceksem affederim. Gideceksem giderim. Kalacaksam da neyin içinde kaldığımı bilerek kalırım. Bana düşen, kendi duygumla ve kendi kararımla yüzleşmektir; karşımdaki insana düşen ise gerçeği benden saklamamaktır.
Çünkü gerçek acıtabilir ama yalan insanın gerçeklikle olan bağını bozar. Üstelik bir yalan çoğu zaman tek başına yaşamaz. Onu korumak için ikinci bir yalan, ikinciyi ayakta tutmak için üçüncü bir açıklama gerekir. Sonra insan yaptığı yanlışı anlatmak yerine, kurduğu hikâyeyi ayakta tutmaya çalışmaya başlar. Bir noktadan sonra ilişkinin problemi ilk yapılan hata olmaktan çıkar; asıl soru şuna dönüşür: “Söylediklerinin hangisi gerçek?” Güven çoğu zaman tam da burada çözülür.
Bazen yapılan bir yanlış affedilebilir. Fakat gerçeği sürekli değiştiren birinin yanında insan kendisini güvende hissetmekte zorlanır. Daha da ilginci, bütün bu saklamalar çoğu zaman sevgi cümleleriyle gerekçelendirilir: “Seni kaybetmek istemedim”, “Seni çok seviyorum”, “Üzülmene dayanamıyorum”, “İlişkimizin yıpranmasını istemedim.” Peki sevgi, gerçeği saklama hakkı verir mi? Bence vermez. Tam tersine, sevdiğimiz insana duyduğumuz saygı bazen bize en zor doğruları söyleme sorumluluğu yükler.
Sevgi, bir insanı ne pahasına olursa olsun yanımızda tutmak değil; onun özgür iradesine saygı gösterebilmektir.
Gerçeği saklayarak sürdürülen bir ilişki gerçekten sürüyor mudur? Yoksa yalnızca gerçeği bilmeyen tarafın, eksik bilgiyle verdiği karar sayesinde mi ayakta kalıyordur? Bir insan bizimle ancak bazı gerçekleri bilmediği sürece kalıyorsa, belki de koruduğumuz şey ilişki değildir; yalnızca ilişkinin görüntüsüdür.
Bu yüzden “Seni üzmemek için söylemedim” cümlesini duyduğumuzda ya da kurmaya hazırlandığımızda kendimize bir soru daha sormak gerekir: Gerçekten kimi koruyorum? Karşımdaki insanı mı, yoksa gerçeğin bana ödeteceği bedelden kendimi mi? Dürüstlük her zaman ilişkiyi kurtarmayabilir. Bazen bir gerçeği söylemek bir ilişkinin sonunu getirir. Ama yalanla kurtarılan bir ilişkinin ne kadarının gerçekten kurtulduğu da tartışılır.
Belki de insanın yapabileceği en dürüst şey bundan ibarettir: Gerçeği söylemek, sonucunu göze almak ve kararı o kararın gerçek sahibine bırakmak.
