Enflasyonun nedeni talep fazlalığı mı?
Prof. Dr. Fatih Mehmet Öcal
Üniversitelerin iktisadi ve idari bilimler fakültelerinde okutulan iktisat temelli derslerde, fiyatlar genel düzeyinde sürekli artış olarak tanımlanan enflasyonun nedeni olarak, toplam talebin toplam arzdan fazlalığı gösterilir ve teorik olarak doğrudur da. Ancak hayatın her alanında, genellikle ortaya çıkan bir sonucun nedeni tek bir faktöre bağlanamaz. Konu ekonomi olunca, on yıllardan beri hayatımızın adeta ayrılmaz bir parçası olan enflasyon, bunlardan birisidir. Bir an için enflasyonu ortaya çıkaran tek faktörün talep fazlalığı olduğu kabul edildiğinde; kişilerin gelirlerinin yüksek, gelir dağılımının adaletli ve toplam talebi karşılayacak firmaların ürettiği mal, ara mal ve hizmetlerle sattıkları hammaddelerin yani toplam arzın, yetersiz olması gerekir ki, sahadaki realite tabi ki böyle değildir. Sözde her ekonomi de alım satıma konu olan her şeyin piyasa koşulları içinde belirlenmesi, bireylerin piyasada meydana gelen tüm gelişmelerden haberi olması, piyasalara hiçbir şekilde müdahale edilmemesi yani tam rekabet piyasası arzulanmakla birlikte, günümüzde sahada böyle bir durumun karşılığının bulunmadığı ve firmalar tarafından da istenmediği tek gerçekliktir.
24 Ekim 1929’da ortaya çıkan ve o güne kadar kabul edilen tüm iktisat görüşlerinin sonunu getiren olayların fitilini ateşleyen Büyük Buhran, iktisat teorisi ve yaklaşımlarında kırılmaya yol açtı. Aşırı kârın görülmediği, özel sektörün piyasalara hakim olup mal ve hizmetlerin fiyatlarının piyasada belirlendiği, müdahalenin çok düşük kaldığı, ekonomide faaliyet gösteren tüm ajanların [(tüketici (alıcı), üretici (firma, satıcı), devlet (kamu), dış alem (ihracatçı, ithalatçı)] kendi çıkarını maksimize etmek için çalıştığından optimum verimliliğinin ve otomatik dengenin kendiliğinden sağlandığı, paranın sadece nötr bir işlevi yerine getirip sadece muamele ve ihtiyat amacıyla talep edildiği, işsizliğin sorun olmaktan çıkıp tam istihdamın sağlandığı, para politikasının etkinliğini sürdürdüğü, yapısal sorunların ortaya çıkmayacağı çıksa bile palyatif (geçici, yüzeysel, hafif) düzeyde kaldığı, kamu ekonomisinin ancak güvenlik (iç güvenlik, ülke savunması), adalet (hakim, savcı), alt yapı (kanalizasyon, su, elektrik, doğal gaz), eğitim (temel eğitim hizmetleri) ve sağlık (kamu hastaneleri) hizmetleri dışında herhangi bir faaliyete girişmemesi gibi görüşlerin sonunu getiren olay, bu zamana kadar iktisat yazınında dünyanın gördüğü en büyük felaket olarak kabul edilen, Büyük Buhrandır.
Büyük Buhran sonrasında sorunların kısa sürede kolayca çözülmesi beklenirken, ABD ekonomisinin önemli oranda küçülmesi, işsizlik oranının %25’lere yükselmesi (normal değeri ≈ %3), binlerce iş insanının intihar etmesi, yaklaşık dört bin bankanın iflasını açıklaması sonucu, ortaya çıkan soru işaretlerini ortadan kaldırmak için, 1936 yılında Keynes tarafından yazılan İstihdam Faiz ve Paranın Genel Teorisi eserde müdahalecilik, kamu ekonomisi, işsizlik, eksik istihdam ve maliye politikalarını merkezine alan, piyasaların işleyiş gerçekliğiyle daha uyumlu görüşler ortaya atıldı ve 1970’lerin başına kadar adeta kutsallık derecesinde itibar edilerek kabul gördü.
Günümüzde gelişmiş, gelişmekte ve geri kalmış ülkeler için yoğunlukları farklı olmakla birlikte ülkemiz özelinde başta enflasyon olmak üzere geçerli tüm iktisadi sorunların nedeni; toplam talep ile toplam arz arasındaki toplam talep lehine olduğu düşünülen toplam fazlalık değil, piyasalarda faaliyet gösteren firmaların tekel güçlerinin aşırı yoğunlaşması (oligopol ve tekelci rekabet firmalarının ağırlığının artması), vergi yasalarının adaletsizliği, serbest piyasa adı altında tüm sektörlerde faaliyetlerini sürdüren adeta tefeci gibi mal ve hizmetlerin fiyatlarına keyfi zam yapan firmaların denetlenmeyip caydırıcı yasal yaptırımların siyaset sistemi tarafından uygulamaya konulamamasıdır. Bu durumda bence nüfusun %75’i, yaşam kalitesinden fedakârlık yaparak hayatlarını sürdürmektedir. Nereye kadar?