Senan Kazımoğlu

Komünizm kıskacında Azerbaycan'da eski Ramazanlar

Senan Kazımoğlu

Yakın günlerde belediyeye ait bir eğitim kurumunda çalışan hocamızdan davet aldım. Hocamız, Ramazan ayı vesilesiyle “Azerbaycan’daki Ramazan Gelenekleri”ni öğrencilere anlatmamı rica etti. Memnuniyetle kabul ettim. Bununla ilgili daha önce de başka yerlerde programlar hazırladığımız için malzemem de vardı. Ancak yine de konuyla ilgili araştırma yapma gereği duydum. Araştırma yaparken, kaynaklara yansımayan; ancak büyüklerimden duyduğum acı olayları da birer birer tekrar hatırlamaya başladım.

Hamdolsun, şu an Müslüman bir ülkede yaşıyoruz ve Ramazan’ı iliklerimize kadar hissediyoruz. Bu şartlarda Ramazan’ı ihya etmemek akıl karı değildir. Büyüklerimizden duyduğumuz o kadar acı hikâyeler var ki gerçekten asıl kahramanlık, o zaman o şartlarda oruç tutmaktı. Şu an maalesef bunun yaşandığı yerler dünyada hâlâ var. Bunlara en büyük misal olarak Doğu Türkistan’ı gösterebiliriz. Evet, Doğu Türkistan kadar olmasa da onların yaşadığı o zulmü bir zamanlar biz Azerbaycan Türkleri de bizzat aynı ideoloji olan komünizm tarafından yaşamıştık. Bu yazıda büyüklerimden duyduğum o zorlukları size aktarmak istiyorum.

Azerbaycan, 27 Nisan 1920 yılında yeniden Rus işgaline maruz kaldı. Ancak bu defa Çarlık Rusya’sı değil, Bolşeviklerdi. Komünist ideoloji, malum, dinsiz bir rejimdi. İktidara gelince din tehlike olarak kabul edilip tamamen yasaklandı. Ama “dini kaldırdım” demekle olmuyor; insanlar dinine sadıktı. Sovyetlerin tüm engellemelerine rağmen din yaşatılmaya devam etti. Bu sefer rejim, hocaları ve bölgelerdeki din adamlarını hedef almaya başladı. Ya Sibirya’ya sürgün edildiler ya da daha beteri kurşuna dizildiler.

Dedem, medrese öğrencisiyken hocasının talebelerin gözü önünde kurşuna dizildiğinden bahsederdi.
Okullarda ve eğitim kurumlarında ateizm dersleri verilerek dinsizlik tüm topluma yayılmaya çalışıldı. Din ve Allah yok sayıldı. Ama tüm yaşanan zulümlere rağmen insanlar gizli gizli de olsa Allah’a bağlılıklarını devam ettirdiler. İnsanlar gizlice Kiril alfabesiyle şehadet, kısa sureler, Yasin ve duaları yazarak bunları çocuklarına ezberletiyor ve bunu asla kimsenin yanında söylememeleri hususunda sıkı sıkı tembihliyorlardı. Bu, bizzat babamdan ve annemden duyduğum bilgidir. Hatırlıyorum, dedem küçükken bize de duaları ve kısa sureleri ezberletmişti.

Peki Ramazanlar nasıl yaşanıyordu? İlk başta şunu söyleyeyim: Birçok bölgede, gizli de olsa bu davayı tüm zorluklara rağmen devam ettiren dindar aileler vardı. Bu aileler çoğu zaman şehit edilen veya sürgüne gönderilen hocaların aileleriydi. Malum olduğu üzere o dönemde takvim yoktu. Fakat bu aileler gizlice Ramazan ayını takip eder ve ayın başlangıcı gizlice köye haber edilirdi. Ancak her ihtimale karşı bir günlük “şüphe orucu” tutularak Ramazan otuz güne tamamlanırdı. Bu gelenek Azerbaycan’da yaşlılar arasında hâlâ devam eder.

Babaanneme sahur ve iftar vakitlerini nasıl ayarladıklarını bir zaman sormuştum. Babaannem de “Horozun ikinci ötüşüne kadar yerdik; o ötüşle beraber ağzımızı kapatırdık. Akşam da yıldızı gördükten sonra iftar yapardık.” demişti. Mukabele kısmını da yine yukarıda bahsi geçen ailelerle beraber yapıyorlarmış. Erkekler kendi aralarında, kadınlar da kendi aralarında toplanırlarmış. Bahane olarak mesela o aile, köyden bazı kadınları yardım için evine davet eder ve gizlice mukabele okurlarmış. Tabii o zaman Kur’an-ı Kerim’in tamamı elde olmadığı için mukabele, Kiril alfabesiyle yazılmış kısa sureler ve Yasin-i Şerif gibi bazı surelerin bulunduğu defterlerden okunurdu. Defteri olmayan diğer kadınlar da sureleri bu defterlerden çoğaltarak okumaya çalışırlardı.

Yasak kalktıktan sonra da çocukken babaannemle beraber bu mukabelelerin birkaçına katıldığımı hayal meyal hatırlıyorum. Yine aynı şekilde ihya ve Kadir gecelerinde de köylüler, bu aile tarafından yapılacak ibadetler hakkında bilgilendirilir ve kendi evlerinde uyumadan ibadet ederlerdi. Bazen de yatılı misafir bahanesiyle aileler bir yerde toplanarak geceyi beraber ihya ederlerdi. Bayramı da yine aynı şekilde o aileler bir bahane bulup köyü evlerine davet eder, ziyafet verirdi. Bazıları çok sonraları o buluşmaların aslında bayramlaşma olduğunu anladı.

Tüm bunlara rağmen elbette Sovyet rejimi de insanları inancından döndürmek için çalışıyordu. Babaannemden duyduğuma göre, Ramazan ayında bölge idarecileri ve o bölgenin polis reisleri öğle vakti devletin tarlalarına gelirlerdi. O dönemde devlet, tarlalarda çalışmayı herkese zorunlu kılmıştı. Tüm köylüyü sıraya dizer ve yanlarında getirdikleri tandır ekmeklerini zorla herkese yedirerek oruçlarını bozdurmaya çalışırlardı. Yemeyenleri ise tutuklayarak hapsederlerdi. Bu sıraya girmek istemeyen köylüler çalı çırpı arkasında saklanırken vücutları yara bere içinde kalırdı.

Rejim, evlerden haber alabilmek için okullarda öğretmenleri kullanırdı. Öğretmenler, çocukların ağzından laf almaya çalışarak ailelerinin sabah erkenden evde yemek yiyip yemediklerini veya öğle vakti evdekilerin bir şey yiyip içip içmediklerini gibi sorular sorarlardı. Alınan cevaplar polise bildirilir, o aile hapsedilirdi. Sonrasında da işkence, zulüm ve bazen de sürgün…

Hamdolsun, şu an biz bolluk ve bereket içerisinde korkusuzca Ramazan’ımızı eda etmeye çalışıyoruz. Bazen nefsiniz sizi kandırmaya çalışırsa bu yazıyı ve bunların daha beterlerinin yaşandığı Doğu Türkistan’ı hatırlayın. Allah, cümlemizi Ramazan’ı layıkıyla idrak ve eda edenlerden eylesin.

Yazarın Diğer Yazıları